İKTİSADİ KALKINMA VAKFI
E-Bülteni
İKTİSADİ KALKINMA VAKFI
E-Bülteni

KÜRESEL GÜNDEM: 2023 Yılında Takip Edilmesi Gereken 15 Konu

2023`de küresel gündemi belirleyecek konuları İKV Uzman Kadrosu okuyucularımız için yorumladı.
KÜRESEL GÜNDEM: 2023 Yılında Takip Edilmesi Gereken 15 Konu

2023 Yılında Takip Edilmesi Gereken 15 Konu

1) Türkiye’de Cumhurbaşkanlığı ve Parlamento Seçimleri ve AB ile İlişkilere Etkileri

2023 Türkiye Cumhuriyeti’nin kuruluşunun 100’üncü yılı olması nedeniyle önemli bir yıl. Aynı zamanda da seçim yılı. 13’üncü Cumhurbaşkanı’nı belirleyecek olan seçimlerin ilk turu ile yeni meclisi belirleyecek genel seçimlerin en geç 18 Haziran 2023 tarihine kadar yapılması gerekiyor. Hiçbir adayın ilk turda salt çoğunluğu sağlayamaması hâlinde ilk turda en çok oy alan iki aday arasında ikinci tur seçimler yapılması sonucu salt çoğunluğu alan adayın Cumhurbaşkanı seçilmesini gerektiren seçim süreci ülkemizin AB süreci açısından da 2023 yılında takip edilmesi gerekli konuların başında geliyor.

2023 seçimlerine ilişkin birçok belirsizlik Türkiye’de siyaset arenasını meşgul ediyor. Seçim tarihinin henüz netleşmemiş olmasının yanında seçime katılacak Cumhurbaşkanı adaylarının tamamı da henüz açıklanmış değil. İktidardaki AK Parti ile MHP’den oluşan Cumhur İttifakı’nın, adayının Recep Tayyip Erdoğan olarak açıklanmasına karşılık Şubat 2022’de Altılı Masa adıyla oluşturulan CHP, İyi Parti, Saadet Partisi, Demokrat Parti, DEVA Partisi ile Gelecek Partisi’nden oluşan ittifakın ortak adayı ise hâlen kesinleşmedi. Bir diğer muhalefet partisi HDP’nin bu süreçte kendi adayını açıklayacağını söylemesinin ise dengelerin değişmesine ve yeni birtakım spekülasyonlara neden olduğu görülüyor. Seçim öncesi yapılan kamuoyu araştırmalarında her ne kadar AK Parti en yüksek oya sahip parti olarak çıksa da AK Parti oylarının bugüne kadar görülen en düşük seviyelerde seyretmesi, iktidar ortağı MHP’nin barajı aşabilecek oy oranına ulaşamaması, buna karşılık Altılı Masa ittifakının birlikte hareket etmeleri hâlinde toplam oylarının Cumhur İttifakı’nın önüne geçebilme olasılığı seçimle ilgili farklı senaryo olasılıklarını ve aynı zamanda da belirsizlikleri ortaya koyuyor. 

Seçime doğru giderken, İstanbul Büyükşehir Belediye Başkanı Ekrem İmamoğlu hakkında Yüksek Seçim Kurulu üyelerine hakaret ettiği gerekçesiyle açılan davada hapis cezası çıkması, HDP’ye Hazine yardımının bloke edilmesi ve kapatma davası açılması gibi iç siyasetteki gelişmelerin ülke içinde ve dışında izlendiği görülüyor. Avrupa’daki güvenlik sorununun savaş nedeniyle öncelik kazandığı bir dönemde Türkiye’nin son zamanlardaki dış politika hamlelerinin AB ile ilişkileri etkileme potansiyeli nedeniyle de Türkiye’deki seçimlerin yurtdışında ve özellikle AB tarafından da, yakından takip edildiğini söylemek yanlış olmayacaktır. Bir yanda Ukrayna savaşında Rusya ile Ukrayna arasında üstlendiği yapıcı arabulucu rolü diğer tarafta ise Yunanistan’la adalar ve Doğu Akdeniz'de yaşanan gerginlik ve mülteciler konusu ile NATO üyeliği için Macaristan’la birlikte Türkiye’nin onayına gereksinimi olan İsveç ve Finlandiya cephesindeki gelişmeler sonucunda Avrupa için önemli olduğu kadar sorun da çıkarabilen ülke olarak görülen Türkiye’deki seçimler Avrupa için oldukça önemli. Özellikle Avrupa değerleri gözönünde bulundurulacak olursa, AB’nin seçimlere yönelik ilgisinin demokratikleşme, haklar ve hukukun üstünlüğü konularına odaklanacağını söylemek mümkün. Mevcut durumda belirsizliklerle dolu bir seçim sürecinin nasıl geçeceği, sonuçlarının Türkiye ve AB ile ilişkiler için ne ifade edeceği ancak yaşanarak görülecek. Tüm bu belirsizlikler içinde kesin olan nokta ise seçimler sonucunda kimin Cumhurbaşkanı olacağının 100. yılını kutlayan Türkiye Cumhuriyeti’nin bundan sonraki yönünü belirleyecek önemde olduğu.

Şehnaz Dölen, İKV Kıdemli Uzmanı

2) Ukrayna-Rusya Savaşı ve Ege’nin İki Yakasındaki Seçimlerin Gölgesinde Türkiye’yi Bekleyen Yoğun Dış Politika Gündemi

Türkiye’de seçim yılı olan 2023’te, bizleri yalnızca iç siyaset açısından değil, dış politika açısından da yoğun bir gündem bekliyor. Şubat ayında birinci yılını dolduracak olan Ukrayna-Rusya savaşı ve etkileri, 2023’te de uluslararası gündemi meşgul eden en önemli konu olmaya devam edecek. Daha savaş başlamadan önce Moskova ile Kiev arasında arabuluculuk yapma girişiminde bulunan ve her iki tarafla da aynı anda konuşabilen bir aktör konumundaki Türkiye, başarıyla sürdürdüğü denge politikası sayesinde savaşın yol açtığı gıda krizinin aşılmasında kritik rol üstelenerek, temmuz ayında imzalanan tahıl koridoru anlaşmasındaki diplomatik çabaları ile uluslararası camiadan takdir topladı. Buna karşın Ukrayna krizi bağlamında Rusya’ya yönelik art arta kapsamlı yaptırım paketleri kabul eden Batılı ülkelerin, ilkesel olarak yalnızca BM Güvenlik Konseyi (BMGK) tarafından alınan yaptırım kararlarını uygulayan Türkiye’nin, Rusya’ya yönelik yaptırımlara katılmamasından ve Rusya ile ilişkilerini geliştirmesinden rahatsızlık duydukları biliniyor. Nitekim, bu husus Avrupa Komisyonunun son Türkiye Raporu’nda da yer bulmuştu. Savaş uzadıkça ABD ve AB gibi Batılı aktörlerin yaptırımlar konusunda duydukları rahatsızlığın daha fazla telaffuz edilmeye başlanması ve Ankara üzerindeki yaptırım baskısının artması beklenebilir.

2023 yılında Ege Denizi’nin iki yakasında kısa aralıklarla gerçekleşecek seçimler, Ege’de suların durulmayacağının habercisi niteliğinde. 2022, Türkiye-Yunanistan ilişkilerinde esen ılımlı rüzgârın Yunanistan Başbakanı Kiryakos Miçotakis’in mayıs ayında Ankara’yı ABD Kongresi’ne şikâyet ederek Türkiye’ye F-16V satışının engellenmesi çağrısında bulunmasıyla yerini sert bir rüzgâra bıraktığı ve Yunanistan’ın NATO görevi icra eden Türk F-16’larına radar kilidi atarak taciz etmesi ve bunu takip eden karşılıklı suçlamalarla gerilimin tırmandığı bir yıl oldu. Ege Denizi’nin her iki kıyısında art arta düzenlenecek seçimler, Ankara-Atina hattındaki gerilimin en azından 2023 yılının ilk yarısı boyunca dinmeyeceğini gösteriyor. Telekulak skandalı ve Qatargate olarak anılan rüşvet skandalının yansımaları nedeniyle iç siyasette sıkışan Miçotakis’in temmuzda gerçekleşecek seçimlerde partisi Yeni Demokrasi’nin oylarını konsolide etmek için Ege’de gerilimi tırmandırma yoluna gitmesi son derece muhtemel görünüyor. Nitekim olası bir gerginliğin önüne geçmek üzere Türkiye ve Yunanistan’dan üst düzey yetkililer Almanya’nın girişimiyle, aralık ayında Brüksel’de üçlü formatta bir araya geldi.

Türkiye ve Yunanistan’da olduğu gibi, bu yıl Güney Kıbrıs Rum Yönetimi’nde (GKRY) de seçim yılı. Kıbrıslı Rumlar şubat ayında yeni toplum liderini seçmek üzere sandık başına gidecek. GKRY liderlik yarışında bağımsız aday ve eski Dışişleri Bakanı Nikos Hristodoulidis anketlerde diğer adayların önünde yer alıyor. Kıbrıs meselesi bağlamında iki tarafın pozisyonlarının giderek daha da ayrıştığı göz önünde bulundurulduğunda, çözüm konusunda umutlu olmak zor. Nitekim BM Genel Sekreteri António Guterres de BMGK’ye sunmaya hazırlandığı raporda, Ada’da çözüm umudunun tehlikeli şekilde zayıfladığı tespitinde bulunuyor. Rum tarafı sadece söylemde iki kesimli iki toplumlu federal çözümü desteklerken Türk tarafı ile siyasi eşitlik temelinde güç paylaşımına yanaşmıyor, Türk tarafı ise egemen eşitliğe dayalı iki devletli çözüm vizyonunu benimsemiş durumda. Hâl böyle iken, çözüm sürecinde bir canlanmadan söz etmek zor görünüyor. GKRY’de ve iki garantör ülkedeki seçim süreçlerinin tamamlanmasının ardından Kıbrıs’ta yeni bir sürece girilip girilmeyeceği konusunda daha net bir tablonun ortaya çıkması beklenebilir. Cumhurbaşkanı Recep Tayyip Erdoğan’ın, geçen yılki BM Genel Kurulu’nda yaptığı KKTC’nin tanınması çağrısının ardından, Türkiye’nin bu yöndeki girişimlerine hız vermesi bekleniyor. GKRY’nin etkisiyle, AB’nin; KKTC’nin Türk Devletleri Teşkilatı’na gözlemci üye olarak kabul edilmesine verdiği tepki hatırlanacak olursa, bu yöndeki adımların, Ankara-Brüksel hattında gerginliğe yol açabileceği söylenebilir.

2022’den 2023’e miras kalan ve Türkiye’yi de yakından ilgilendiren bir diğer dış politika dosyası ise Rusya’nın Ukrayna’ya müdahalesiyle askerî bağlantısızlık politikasından vazgeçerek NATO’nun kapısını çalan İsveç ile Finlandiya’nın ittifaka katılımı olacak. Bu iki İskandinav ülkesinin ittifaka katılabilmesi için NATO’ya katılım protokollerinin 30 müttefik ülke tarafından onaylanması gerekiyor. Hâlihazırda katılım protokollerini onaylamayan iki müttefikten biri olan Türkiye’nin, Helsinki ve Stokholm’den temel beklentisi, terörle mücadele konusundaki meşru güvenlik endişelerinin ele alınması için 28 Haziran 2022 tarihinde NATO Madrid Zirvesi marjında imzalanan Üçlü Muhtıra’nın eksiksiz şekilde uygulanması. İsveç’te yeni hükümetin attığı adımlara ve terörle mücadeleye yönelik 1 Ocak’ta yürürlüğe giren anayasa değişikliğine karşın iadeler konusunda tatmin edici bir sicil oluşturulamaması, 2023’ün ilk aylarında NATO’ya katılmayı uman İsveç ile Finlandiya için sürecin uzayabileceğinin habercisi. Bu sürenin uzaması, savaşla birlikte artan tehdit algısının da etkisiyle diğer müttefik ülkelerden eleştirileri de beraberinde getirebilir.

Bunların yanında, Türkiye’nin Orta Doğu ve Kafkaslarda ilişkilerinin son dönemde gergin seyrettiği aktörlerle başlattığı normalleşme süreçleri, 2023 yılında da dış politika gündeminin üst sıralarında yer almaya devam edecek. 2022 yılı Ermenistan, İsrail, Suudi Arabistan ve Birleşik Arap Emirlikleri ve Mısır gibi ülkelerle ilişkilerin normalleştirilmesi çabalarının hızlanmasına ve bu yolda önemli mesafe elde edilmesine sahne oldu. 2022’nin son günlerinde, Türkiye’nin Suriye’nin kuzeyindeki terör örgütü unsurlarına yönelik bir kara harekâtı düzenleyeceğinin konuşulduğu sırada, savunma bakanları ve istihbarat servisi şefleri düzeyinde, Moskova’da üçlü çerçevede gerçekleşen görüşme ile Suriye ile de yeni bir sürece yelken açıldı. Bu sürecin önce dışişleri bakanları daha sonra da liderler düzeyinde temaslarla devam etmesi hedefleniyor. Terörle mücadele, insani yardımlar ve sığınmacıların dönüşü, Türkiye’nin Şam ile masaya taşıyacağı temel dosyaları oluşturuyor.

Yeliz Şahin, İKV Kıdemli Uzmanı

3) Rusya – Ukrayna Savaşı ve Suriye’deki Gelişmeler

Küresel siyasette 2022’nin en büyük gündemi 24 Şubat 2022 tarihinde başlayan Rusya – Ukrayna savaşıydı. Savaşın baş safhalarındaki beklenti Rusya’nın hızlıca Kiev’e gireceği, Ukrayna’nın direncini kıracağı ve Ukrayna’da kendisine bağlı bir kukla rejim kuracağı yönündeydi. Ancak sahadaki durum hiç de bu şekilde gelişmedi. Başta ABD ve AB olmak üzere Batı, Rusya’ya karşı çok hızlı bir şekilde birlik oldu ve aksiyon aldı. Sağlanan ekonomik ve askeri mühimmat desteğinin de etkisiyle Ukrayna, Rusya’ya karşı beklenenden çok daha büyük bir direnç gösterdi.

Ortaya konan büyük yaptırımlara ve savaşın neredeyse bir sene sürmesine rağmen Rusya Devlet Başkanı Vladimir Putin geri adım belirtisi göstermedi. Dahası Putin bozulan ekonomiden giderek daha fazla etkilenen Rus halkı arasında popülaritesini korumaya devam ediyor. Bu doğrultuda savaşın kaybedeni olmak istemeyen Rusya’nın 2023’te de Ukrayna konusunda geri adım atmayacağını söylemek mümkün. Aynı şekilde Ukrayna’nın da geri adım atmayacağını hatta Rus askerlerinin işgal ettiği bölgeleri geri alma çabasına girişeceğini öngörmek de mümkün. Ukrayna Devlet Başkanı Volodimir Zelenskiy’nin 21 Aralık 2022 tarihindeki ABD ziyareti ve bu ziyaretin çıktıları bu durumun gerçekleşebileceğinin sinyallerini veriyor. Nitekim ziyaret sonrasında ABD, Ukrayna’ya savaşın başından itibaren yapılan yardımdan daha büyük bir silah yardımını yapacağını açıkladı. Bu yardım 1 milyar 800 milyon dolarlık bir askeri yardım paketini ve bir Patriot hava savunma bataryası ile mühimmatını Ukrayna’ya sağlamayı içeriyor.

Savaşın AB boyutuna bakılacak olursa, artan enerji fiyatları ve yükselen enflasyondan dolayı zor günler geçiren Avrupa’da işlerin çok daha kötüye gitmesi durumunda Ukrayna’ya verilen desteğe karşı bir kamuoyu oluşması ve bu doğrultuda AB liderlerine baskı yapılması olası görünüyor.

Rusya – Ukrayna savaşının Suriye’deki durumu da etkilediği açık. Nitekim Rusya odağını Ukrayna’daki savaşa döndürdüğü için Suriye’deki yükünü hafifletmenin yollarını arıyor. Bunun en net göstergelerinden biri Rusya’nın Türkiye ile Suriye’nin normalleşme sürecine girmesi için ortaya koyduğu çaba. Nitekim Türkiye ile Suriye’nin istihbarat başkanları ve savunma bakanları seviyesinde 11 yıl aradan sonra ilk defa Rusya’nın başkenti Moskova’da temas etmesi bir tesadüf değil. Cumhurbaşkanı Recep Tayyip Erdoğan’ın da Suriye Devlet Başkanı Beşar Esad ile görüşebilecekleri yönündeki açıklaması dikkat çekici. Bu doğrultuda 2023 yılında hızlı bir Türkiye – Suriye normalleşme sürecini görmemiz mümkün.

Bunun ötesinde iç savaşın etkilerini silememiş olan Suriye’nin Rusya’nın da desteğini azaltmak durumunda kalmasından dolayı ekonomik durumunun daha kötüye gitmesi bekleniyor. Bu doğrultuda Suriye, yakın coğrafyasındaki diğer ülkelerle de diplomatik ilişkilerini normale döndürme sürecine girişebilir.

Ahmet Emre Usta, İKV Uzman Yardımcısı

4) İsveç ve İspanya’nın AB Konseyi Dönem Başkanlıkları

İsveç, 1 Ocak 2023 tarihinde, AB Konseyi Dönem Başkanlığı’nı Çek Cumhuriyeti’nden devraldı. 2001 ve 2009’dan sonra dönem başkanlığını üçüncü kez yürüten İsveç, Ocak 2022’de Fransa ile başlayan ve 2022’nin ikinci yarısında Çek Cumhuriyeti ile devam eden 11’inci Üçlü Dönem Başkanlığı’nın 18 aylık programını 30 Haziran 2023 tarihinde sonlandıracak. Dönem başkanlığı programını, “güvenlik-birlik, dayanıklılık-rekabet edebilirlik, yeşil ve enerji geçişleri-refah, demokratik değerler ve hukukun üstünlüğünü- temelimiz” ile dört öncelik üzerine oturtan İsveç, ayrıca Ukrayna’nın AB adaylığına, yeniden yapılanmasına ve Ukrayna’nın reform çabalarına yönelik ekonomik ve askerî desteğin sürdürülmesine de öncelik vereceğini belirtti. İsveç Dönem Başkanlığı’nın sona ermesinin ardından 1 Temmuz 2023’te, 12’nci Dönem Başkanlığı (İspanya, Belçika ve Macaristan) İspanya ile başlayacak.

Yeni üçlemeye geçmeden önce İsveç hem kendi üçlemesinden kalan hem de kendi öncelikleriyle oluşturduğu programı tamamlamayı amaçlıyor. Avrupa’da yaşanan savaş, ekonomik kargaşa ve NATO’ya üyelik sürecinin gölgesinde bir dönem başkanlığı yürütürken - ayrıca yakın zamanda gerçekleşen hükümet değişikliğinin sunacağı güçlüklere ve Üye Devletler arasında birliği sağlamanın zorluklarına rağmen - etkili bir dönem başkanlığı yürütmeyi hedefliyor. Bu yüzden İsveç’in gündemi oldukça yoğun. Şaşırtıcı olmayacak şekilde Rusya’nın Ukrayna işgaliyle şekillendiği görülen İsveç Dönem Başkanlığı programı; Avrupa güvenliği ve enerji arzı güvenliğine yönelik tehditleri ve riskleri önleme/mücadele etme, AB’nin demokratik değerleriyle doğrudan bağlantılı olması nedeniyle karbondan uzaklaşma ve enerji dönüşümünü hızlandırma, enflasyonla mücadele ve ayrı bir savaş arenası hâline gelen küresel alanda AB’nin rekabet gücünü artırma gibi öncelikleri barındırıyor. Öncelik ve programı dışında İsveç, 2030 yılına kadar AB’nin öncelikleriyle paralel olan politika sonuçlarını belirlemek istiyor.

2023’ün ikinci yarısında görevi İsveç’ten devralacak olan İspanya’nın, Mayıs 2023 bölgesel ve Aralık 2023 genel seçimlerinin gerçekleşeceği bir tuvalde görevi sürdürmesi bekleniyor. 13 yıl sonra beşinci kez bu görevi devralacak olan İspanya’nın hükümet başkanı Pedro Sanchez'in dönem başkanlığını uluslararası projeksiyonunun büyük bir vitrini hâline gelmesi bekleniyor. AB ve İş Birliği Bakanı José Manuel Albares, 12 Eylül 2022’de, İspanya’nın dönem başkanlığı önceliklerinin taslak hâlini ve ana çalışma alanlarını sundu. Albares’in açıklamalarına bakıldığında, İspanya da kendisinden önceki dönem başkanlıklarında olduğu gibi Rusya’ya olan enerji bağımlılığının azaltılması, enflasyonist baskıya karşı önlem alınması, yeşil ve dijital geçişlere olanak sağlayacak Avrupa yönetişiminin güçlendirilmesini hedefleyecektir. Ancak, diğerlerinden farklı olarak, AB yatırım ve fonlarından ciddi şekilde faydalanan bir ülke olarak tüm hedeflerin gerçekleşmesine yönelik kamu yatırımlarının artırılmasını isteyecektir. Ayrıca, İspanya’nın, tarihsel bağları olan güney komşularıyla ve Latin Amerika ülkelerinin AB ile ekonomik, siyasi ve kültürel iş birliği ve diyalog mekanizmalarını çeşitlendirmesi ve derinleştirmesi bekleniyor.

Sema Nur Yeniyıldız, İKV Uzman Yardımcısı

5) Genişleme Sürecinde Yakalanan Jeopolitik İvme

2022 yılı, AB’nin en başarılı dış politika aracı olan ancak uzun zamandır krizlerle karakterize edilen genişleme politikasının jeopolitik kaygılarla yeniden keşfedildiği bir yıl oldu. Rusya’nın Ukrayna’ya karşı başlattığı istila harekâtının ilk günlerinde Ukrayna, Moldova ve Gürcistan tarafından yapılan üyelik başvuruları, genişleme politikasının uzun süre sonra tekrar AB’nin politika öncelikleri arasına girmesinde ve ivme kazanmasında belirleyici oldu.

AB başkentlerinin genişleme konusundaki görüş ayrılıklarını bir kenara bırakıp benzeri görülmemiş bir hız ve siyasi cesaretle hareket ederek, Birliğin kapılarını bu üç ülkeye açmaları ve Ukrayna ile Moldova’yı aday ülke ilan etmeleriyle, genişleme süreci yedi ülke yerine on ülkeyi kapsayan bir gündeme evrildi. Genişlemenin yeniden AB gündeminde üst sıralara yükselmesi, katılım sürecinin diğer aday ve potansiyel aday ülkeler için de hızlandırılması zorunluluğunu ortaya çıkardı.

2022’nin ilk yarısında AB Dönem Başkanlığı’nı yürüten Fransa’nın uzlaşı teklifinin kabul edilmesi sonucunda Bulgaristan’ın, Kuzey Makedonya’nın müzakere çerçevesi üzerindeki vetosunu kaldırmasıyla Kuzey Makedonya ve Arnavutluk ile temmuz ayında katılım müzakerelerine resmen başlaması; yılın sonuna gelirken ise Bosna-Hersek’in aday ülke ilan edilmesi ve Kosova’nın AB üyelik başvurusunda bulunması genişleme gündeminde yaşanan diğer önemli gelişmeler oldu. Genişleme sürecinde yakalanan dinamizmin Türkiye’nin müzakere sürecine yansıyıp yansımayacağı merak konusu olmaya devam ederken, geniş perspektifte genişleme ivmesinin ne ölçüde korunacağı ve stratejik kararlarla destekleneceği, bu yıl AB’nin gündemini meşgul edecek konuların başında geliyor.

2023’te Kuzey Makedonya’nın, katılım müzakerelerine fiilen başlayabilmek için, Fransa’nın uzlaşı kapsamında anayasasını Bulgarları kurucu etnik unsurlar arasına eklenmesi suretiyle tadil etmesi gerekecek. Muhalefetin, ülkenin “Bulgarlaştırılmasına” yol açacağını öne sürerek uzlaşının oylandığı oturumu boykot ettiği hatırlanacak olursa, 120 sandalyeli Kuzey Makedonya Sobranie’sinde anayasa değişikliği için gerekli üçte iki çoğunluğun (80 lehte oy) sağlanması, mevcut parlamento aritmetiğinde mümkün görünmüyor. Bu durum da ülkede erken seçim ihtimalini güçlendiriyor.

Bu yıl genişleme ajandasındaki bir diğer önemli konuyu ise AB’nin, beş Üye Devlet tarafından tanınmayan Kosova’nın üyelik başvurusunu nasıl ele alacağı oluşturacak. Yılın ilk yarısında AB Dönem Başkanlığı’nı üstlenen İsveç, bu konuda istişarelere başlamış durumda. Kosova’yı tanımayan İspanya, Slovakya, Romanya, Yunanistan ve GKRY’nin tutumu; Konseyin, Komisyonu Kosova’nın başvurusu hakkında görüş hazırlamakla görevlendirip görevlendirmeyeceği konusunda belirleyici olacak.

Kiev, Kişinev ve Tiflis’ten gelen üyelik başvurularıyla derinleşen Avrupa’nın geleceği tartışmalarının ürünü olan Avrupa Siyasi Topluluğu’nun gelişimi de bu yıl izlenmesi gereken gelişmeler arasında yer alıyor. Fransa Cumhurbaşkanı Emmanuel Macron’un fikir babası olduğu bu girişim, aralarında Türkiye’nin de bulunduğu 44 Avrupa ülkesinin liderlerinin katılımıyla 6 Ekim 2022 tarihinde Prag’da gerçekleşen zirve ile hayata geçirildi. Avrupa’yı ilgilendiren hayati meselelerde koordinasyonu ve iş birliğini artırmak üzere hükümetler arası bir istişare forumu olarak tasarlanan Avrupa Siyasi Topluluğu’nun bir sonraki zirvesinin ilkbaharda Moldova’nın ev sahipliğinde düzenlenmesi ve bunu, yılın ikinci yarısında AB Dönem Başkanlığı’nı üstlenecek İspanya’da düzenlenecek zirvenin takip etmesi bekleniyor. AB üyeliğine alternatif teşkil etmediği ve genişleme sürecinin yerini almayacağının altı çizilen bu girişimin neye evrileceği ve nasıl çıktılar üreteceği gerek AB’de gerekse aday ülke Türkiye’deki politika çevrelerince takip edilmesi gereken konuların başında gelecek.

Yeliz Şahin, İKV Kıdemli Uzmanı

6) Yeşil Mutabakat ve SKDM AB’nin Önceliği Olmaya Devam Ediyor

AB’nin en önemli önceliklerinden biri olan Avrupa Yeşil Mutabakatı, üçüncü senesine girerken hâlen ilk günkü önemini koruyor. Zira, geçtiğimiz yıllarda hem tüm dünyada hem de AB’de karşı karşıya kalınan sağlık ve enerji krizlerinin yarattığı tehditlere rağmen Avrupa Yeşil Mutabakatı hız kesmedi. Enerji krizinin damga vurduğu 2022 yılında Avrupa Komisyonu, Rusya’nın Ukrayna’yı işgalinin ardından enerji bağımsızlığını ele almak ve Avrupa için uygun maliyetli, güvenli ve sürdürülebilir enerji sağlamak için RePowerEU başlıklı bir plan yayımladı. Komisyon, yalnızca bununla kalmayarak, doğanın korunması ve kirliliğin önlenmesi konularında birçok teklifte bulundu.

Ancak, yılın en önemli gelişmeleri, aylar süren müzakerelerin ardından AB ETS’nin revizyonuna ve Sınırda Karbon Düzenleme Mekanizması’nın (SKDM) işlevselliğine dair varılan geçici bir mutabakat oldu. Bu mutabakata göre, AB ETS kapsamındaki sektörlerde 2030 yılına kadar sera gazı emisyonu azaltımının %43’ten %62’ye yükseltilmesinde karar kılındı. Böylece, denizcilik taşıma emisyonları da AB ETS kapsamına alınırken, binalar ve karayolu taşımacılığı sektörlerinde uygun maliyetle emisyon azaltımı sağlamak için ayrı bir ETS kurulması üzerine anlaşıldı. Diğer yandan, SKDM’nin 2023 yılının ekim ayında başlayacak olan geçiş döneminde, demir-çelik, çimento, gübre, alüminyum, elektrik ve hidrojen gibi karbon yoğun sektörlerde uygulanmaya başlanması kararlaştırıldı. Ancak, SKDM’ye dair bazı soru işaretlerinin 2023 yılında yürütülecek müzakereler ile giderilmesi bekleniyor. Zira, SKDM kapsamındaki sektörlerde ücretsiz tahsisatların aşamalı olarak sonlandırılması konusu, AB ETS müzakerelerinin sonucunda belirlenecek. Ayrıca, AB sanayiine yönelik çifte standart uygulamamak için geçiş döneminin süresinin uzunluğuna ve SKDM’nin tam anlamıyla yürürlüğe gireceği tarihe, AB ETS kapsamındaki ücretsiz tahsisatların ne zaman sonlandırılacağına bağlı olarak karar verilecek.

2023 yılında Avrupa Komisyonunun Yeşil Mutabakat gündeminin en önemli maddeleri elektrik piyasasının reformu, tekstil ve gıda atıkları başta olmak üzere atıkların miktarının ve çevre üzerindeki etkisinin azaltılması olarak belirlendi. Bununla birlikte, hayvanların refahının artırılmasına ilişkin kanunların iyileştirilmesi için çalışmaların yürütülmesi de söz konusu.

Nezihe Melis Bostanoğlu, İKV Uzmanı

7) Dijital Gündem 2023: Önemli Dosyaların Sonuçlandırılması Hedeflenecek

COVID-19 salgınının dijitalleşmenin öneminin altını çizmesinin ardından AB, 2021 ve 2022’de, dijitalleşmenin ve dijital dönüşümün hızlandırılması, Avrupa değer ve ilkelerine uygun bir dijital dönüşümün gerçekleştirilmesi için yoğun bir dijital politika gündemi olduğunu gördük. Ancak 2023 yılında Ukrayna işgali ile yeniden şekillenen Avrupa güvenliği, enerji krizi ve Avrupa genelindeki enflasyonun artışı gibi hayati olarak nitelendirilen konular öncelikli olacak. Hâlihazırda AB Konseyi Dönem Başkanlığı’nı 1 Ocak’ta devralan İsveç’in çalışma programında dijital gündemin öncelikler arasında yer almadığı görülüyor. Bu doğrultuda da Avrupa Komisyonunun şimdiye kadar teklif ettiği mevcut önerilerin AB Konseyi ve AP’de yapılacak istişare ve müzakerelerin ardından sonuçlandırılması bekleniyor.

2023’te AB’nin dijital gündeminde olması muhtemel konular şu şekilde sıralanıyor:

-Gigabit Altyapı Yasası: 5G kapsama oranları, Birlik genelinde büyük farklılıklar gösteriyor. Ayrıca ABD’de %80 ve Çin’de %90 olan 5G kapsama alanı karşısında Avrupa %72 ile rakiplerinin gerisinde kalıyor. Bağlantı konusunda bölünmüş bir Avrupa için AB vatandaşlarının kesintisiz ve yeknesak bir bağlantı standardının getirilmesi hedefleniyor.

-Metaverse: Komisyonun İç Pazardan Sorumlu Üyesi Thierry Breton, Eylül 2022’de AB’nin sanal dünyalar için bir girişimde bulunacağını açıklamıştı. 2023’te de AB’nin, eğitim ve öğretim, Ar-Ge çalışmaları ve dijital altyapının geliştirilmesine katkı sunması için Metaverse gibi sürükleyici sanal internetin şekillendirilmesinde belirleyici rol oynamak istiyor.

-Yapay Zekâ Yasası: Çek Cumhuriyeti AB Konseyi Dönem Başkanlığı altında Üye Devletler, 6 Aralık 2022’de yasa ile ilgili genel bir mutabakata varsa da AP, onaydan çok uzak ve AP’nin mart ayına kadar yasayı oylamayacağı öngörülüyor.

-Yapay Zekâ için Sorumluluk Kuralları: Komisyon tarafından hazırlanan, yapay zekâ özellikli ürün ve hizmetlerin neden olduğu zararın ele alınması için sorumluluk kuralları getiren bu yönergeye ilişkin AB Konseyi ve AP müzakerelerinin 2023’te başlaması bekleniyor.

-Veri Yasası: AB içindeki tüm sektörlerde üretilen verilerin, kimlerin erişebileceği kullanabileceğini düzenleyen Veri Yasası hakkında AB Konseyi, genel bir yaklaşıma 2022’de varamamıştı. Ayrıca AP de herhangi bir uzlaşı sağlayamamıştı. Bu nedenle Üye Devletlerin ve AP’nin, İsveç Dönem Başkanlığı süresince uzlaşma müzakerelerine devam edeceği öngörülüyor.

-Çip Yasası: Avrupa’nın teknoloji egemenliğini garanti altına almak, yarı-iletken (çip) ekosistemini güçlendirmek ve çip tedarikinde yaşanan sorunların önüne geçmek için teklif edilen Çip Yasası üzerinde AB Konseyi, Aralık 2022’de genel bir yaklaşım kabul etmişti. Ancak devam edecek müzakerelerdeki en büyük sorunun “finansman” olacağı düşünülüyor. Ayrıca AP Sanayi, Araştırma ve Enerji Komisyonu’nun Eylül 2022’de sunduğu Çip Yasası hakkındaki taslak raporla ilgili nihai oylamanın 2023’ün başlarında AP’de yapılması bekleniyor.

-Siber Dayanıklılık Yasası: Dijital unsurlara sahip ürünler için siber güvenlik gerekliliklerinin sağlanmasını öngören ve daha güvenli donanım ve yazılım ürünleri sağlamak için siber güvenlik kurallarını destekleyen yasa ile ilgili AB Konseyi ve AP’nin, 2023 sonuna kadar ortak bir pozisyon alacağı öngörülüyor.

-AB-ABD Veri Gizliliği Çerçevesi: 13 Aralık 2022’de Avrupa Komisyonu, trans-atlantik veri akışlarını teşvik edecek ve ABAD’ın Schrems II davasında dile getirdiği endişeleri ele alacak olan AB-ABD Veri Gizliliği Çerçevesi için bir yeterlilik kararı alma sürecini başlattı. 2023’teki adım, Avrupa Veri Koruma Kurulu ve AB Konseyinin bu yeterlilik kararını onaylaması ve AP’nin resmî olarak tartışması bekleniyor (AP kararı ancak oy çokluğu ile reddedebilir). Yeterlilik sürecinin 2023 yazına kadar tamamlanması öngörülüyor.

-Çocukların Cinsel İstismarı Materyalleri (CSAM): Komisyonun Mayıs 2022’de, çevrim içi çocuk istismarını önlemek ve mücadele etmek için sunduğu CSAM; yeni ve bağımsız bir AB Çocuk Cinsel İstismarı Merkezi'nin (AB Merkezi) oluşturulmasını, hizmet sağlayıcılarının çevrim içi çocuk cinsel istismarı materyallerini tespit etmesi, bildirmesi, kaldırması ve bunlara erişimi engellemesi için net yükümlülükler getiriyor. Komisyonda ve AB Konseyinde gerçekleşen ilk teknik toplantıların ardından AP raportörlerinden hızlı bir şekilde rapor taslağı beklenmezken, ilgili tüzüğün 2023’ün ikinci yarısında onaylanması bekleniyor.

-Medya Özgürlüğü Yasası: Komisyonun önerisi Eylül 2022’den beri AB Konseyi ve AP masasında ve hararetli bir şekilde tartışılıyor. Komisyon, basın özgürlüğünün “oligarklaşma”nın yanı sıra büyük çevrim içi platformlar ve dezenformasyon tarafından tehdit edildiğini düşünüyor. Bazı Üye Devletler ise yasayı, AB müdahalesi şeklinde değerlendiriyor. AP’de Kültür ve Eğitim Komisyonu’nda görüşülecek bu düzenlemeyle ilgili henüz bir raportör atanmadığı görülüyor.

Sema Nur Yeniyıldız, İKV Uzman Yardımcısı

8) AB Enerji Krizi Karşısında Dönüşüm Çabalarını Sürdürecek

Şüphesiz ki, 2022 yılına en fazla damga vuran olaylardan biri Rusya’nın Ukrayna’yı işgali oldu. Bu olay, yalnızca ulusların güvenliğini tehdit etmekle kalmadı, ayrıca başta Avrupa olmak üzere tüm dünyanın enerji güvenliği için de çok büyük bir tehdit oluşturdu. Bu durum günümüz Avrupa enerji mimarisindeki sorunları gün yüzüne çıkarırken, aynı zamanda küresel gıda güvensizliğinin ve ekonomik sorunların ortaya çıkmasına neden oldu.

Karşı karşıya kaldığı enerji krizine karşı AB, Rusya’ya olan enerji bağımlılığını sonlandırmak ve uygun maliyetli, güvenli ve sürdürülebilir enerjiye erişimi sağlamak için RePowerEU başlıklı yeni bir mevzuat paketi ortaya koydu. Böylece, enerji kaynaklarının çeşitlendirilmesi, enerji tasarrufu ve verimliliğinin artırılması, temiz enerji üretimi amaçlandı. Enerji bağımsızlığını kazanma yolunda attığı adımlar sayesinde AB’nin 2021’in ilk yarısında yaklaşık %50 olan Rus doğal gazına bağımlılığı, 2022 yılının ağustos ayında %17,2’ye düştü.

Enerji krizi, enerji konusunda AB Üye Devletleri arasındaki dayanışmanın önemini de gözler önüne serdi. Bir üye ülkede enerji kesintisi yaşanması hâlinde diğer üye ülkelerin devreye girmesi teklifi ve AB Enerji Platformu’nun kurulması bu dayanışmanın en önemli örnekleri oldu. Diğer yandan, ithal edilen petrol ve doğal gaza yönelik tavan fiyat uygulama kararı da alındı. Bu uygulamaların 2023 yılında da son hızla devam edeceği tahmin ediliyor.

AB’nin enerji dönüşümüne yönelik izlediği politikalara bakıldığında, 2023 yılında enerji kaynaklarının çeşitlendirildiği, yenilenebilir enerjinin teşvik edildiği ve enerji verimliliği ve tasarrufuna odaklanılan bir AB’nin bizi beklediği söylenebilir. 2023 yılında ayrıca ortak gaz satın alma mekanizmasının da yürürlüğe girmesi bekleniyor. Ancak, zamanla gaz depolarının boşalmaya başlaması ihtimali ve Rusya’nın tavan fiyat uygulayan ülkelere petrol ihraç etmeyeceğini açıklaması, 2023 yılında AB’nin enerji güvenliğini tehdit edebilecek en önemli gelişmelerden bazıları. Diğer yandan, nükleer enerji ve doğal gazın temiz enerji olup olmadığı tartışmaları da devam edecek.

Nezihe Melis Bostanoğlu, İKV Uzmanı

9) Tarım ve Gıda Güvenliği Konularındaki Gelişmeler

COVID-19 salgınının etkilerinin azalmaya, gıda piyasaları ile gıda tedarik zincirlerinin normalleşmeye başladığı dönemde patlak veren Rusya-Ukrayna savaşı nedeniyle tahıl ve ayçiçeği ürünleri başta olmak üzere gıdaya erişimde sorunlar yaşanmaya başlamış, tohum ve gübre ticaretinde aksamalar ortaya çıkmıştı. Şüphesiz ki nedenlerin başında Ukrayna ve Rusya’nın dünyadaki buğday ihracatının %30’unu, Ukrayna’nın tek başına mısır ihracatının %20’sini ve Rusya’nın küresel gübre ihracatının %14’ünü karşılıyor olması geliyordu. Bunun yanında Avrupa’da ve Kuzey Amerika’da da etkilerini hissettirmeye başlayan enflasyonist baskılar altında gıda fiyatları, BM Gıda ve Tarım Örgütü (FAO) tarafından yayımlanan 6 Ocak 2023 tarihli rapora göre, yıllık ortalama %14,3 arttı. Türkiye’nin de çabaları ve ev sahipliğinde 2022’nin temmuz ayında imzalanan tahıl koridoru anlaşması sonucunda, limanlarda bekleyen buğday, arpa ve gübreler ithalatçılara ulaşmaya başladı. Fakat ekin yapılamayan ve uzun bir süre temel gıda ürünlerini depolayamayan Sahra-Altı Afrika gibi bölgelerde şiddetli bir şekilde yaşanması beklenen gıdaya erişim krizine yönelik çözüm önerileri 2023’te takip edilecek olan konulardan birincisini oluşturuyor.

2027 yılına kadar sürecek yeni Ortak Tarım Politikası dönemi, 1 Ocak 2023 itibarıyla başladı. Her Üye Devletin 1 Ocak’a kadar hazırladıkları stratejik planları uygulamaya koyacakları süreç için de start verildi. Bu nedenle tarım ve gıda güvenliği ile ilgili takip edilecek gelişmelerin arasında hem AB’nin hem de her bir Üye Devletin OTP kapsamında izleyecekleri politikalar yer alıyor. Stratejik planlarda kaydedilen ilerlemeyi, Üye Devletlerin sarf ettiği ortak çabayı ve Avrupa Yeşil Mutabakatı’ndan kaynaklanan yükümlülüklerin yerine getirilip getirilmediğini değerlendirmek üzere 2023 yılının sonunda Komisyon tarafından hazırlanacak olan raporlar ve raporlama süreci de yakından takip edilecek konular arasında olacak. Böylelikle yeni dönemde “daha adil, daha yeşil ve daha toplumsal bir OTP” hedefinin hayata geçirilmesi için belirlenen önceliklerin yerine getirilmesi amacıyla kullanılacak araç ve yöntemler de inceleme kapsamında olacak.

Mart 2021’de düzenlenen BM Genel Kurulu’nda alınan karara göre, 2023 yılı Uluslararası Darı Yılı olarak ilan edildi. Çok az maliyet ve emek gücüyle kurak bölgelerde bile yetişebilen bir ürün olması nedeniyle darı, iklim değişikliği ve su israfıyla mücadele için açılan yeni bir sayfa teşkil ediyor. Özellikle de tahıl grubunda mevcut bulunan dış faktörlere bağımlılık ve mineral, lif ve protein kaynağı olmasından dolayı başta azgelişmiş ülkeler olmak üzere, tahılı ikame etmek amacıyla tüm dünyada teşvik edilecek. Bu amaçla ülkelerin kendi kendilerine yetebilecekleri yeni bir gıda sektörü oluşturulmaya çalışılacak. 2023 yılı boyunca takip edilecek gelişmeler arasında BM Uluslararası Darı Yılı yer alıyor.

Bir “net ihracatçı ülke” olan ve ihracat kalemlerini her yıl hem niteliksel hem de niceliksel olarak artıran Türkiye’nin 2023 yılı için belirlediği 133,7 milyar liralık bütçe ve 54 milyar liralık desteklerin Türk tarım ekonomisine vereceği katkıların ne kadar başarılı olacağı merak konusu. Bir önceki yılın aralık ayına kıyasla %97 ve bir önceki yılın ekim ayına göre %134,76’lık artışların gerçekleştiği tarımsal girdi maliyetlerinin gıda piyasalarındaki enflasyonist baskıları ne kadar daha tetikleyeceği ve verilen teşviklerle yapılan indirimlerin bu baskıları ne kadar hafifleteceği ilgileneceğimiz konular arasında bulunuyor.

Erdem Tekçi, İKV Uzman Yardımcısı

10) COP28 Küresel İklim Çabalarına İvme Kazandırabilecek mi?

COP28 olarak bilinen BM İklim Değişikliği Çerçeve Sözleşmesi (UNFCCC) Taraflar Konferansı’nın 28’inci oturumuna bir yıldan az bir süre kaldı. 30 Kasım – 12 Aralık 2023 tarihlerinde Dubai’de (BAE) gerçekleşecek olan COP28’de, iklim değişikliğinde güvenli bir gelecek inşa etmeyi desteklemek için çeşitli etkinlikler düzenleniyor. İlgi çekici etkinliklerle dolu olan takvimde Expo City Dubai, her yaştan ve ülkeden gelecek ziyaretçilere ev sahipliği yaparak, onları iklim değişikliğini azaltmaya ve bu konudaki farkındalığı artırmaya davet ediyor.

COP28, iklim değişikliğiyle mücadele etmeyi, bu mücadelelerde ilerlemeyi, sürdürülebilirliği ve aynı zamanda iklim güvenliği konusunda harekete geçmeyi sağlayacak hedefler oluşturacak. Bunun yanında tüm dünya ülkelerinin iklim değişikliği konusundaki eylemlerini koordine etmeye ve sürdürülebilir bir ekonomik kalkınmayı sağlamak için iş birliği yapmaya fırsat yaratıyor.

COP28’de Paris İklim Anlaşması sonrasında ilk kez karbon salınımı konusunda ülke performans envanteri ve küresel durum değerlendirilmesi (Global Stocktake) yapılacak. Bu değerlendirme, ülkelerin karbon salınımı hususunda ne durumda olduklarını ve ne kadar ilerlemeleri gerektiğini görebilmeleri açısından önem arz ediyor. Bu konudaki belirsiz nokta, bu ülke performans envanterlerinin doğrudan bir ülkeyi hedef göstermeden küresel olarak yayınlanıp yayınlanmayacağı. Çünkü, Paris İklim Anlaşması’nda alınan karara göre küresel bir değerlendirme yapılması yani ülkeleri doğrudan değerlendirmeden (no name, no shame) ilerlenmesi gerekiyor.

Türkiye, Mısır’da gerçekleşen COP27’de aktif duruş sergileyen ülkeler arasında idi. Aynı zamanda Türkiye, 2026 yılı COP31’de iklim değişikliğiyle mücadelenin bu önemli koordinasyonuna ev sahipliği yapma isteğini belirtti. 2030’da 500 milyon ton emisyon azaltımına ulaşmayı hedefleyen Türkiye için COP31’e ev sahipliği yapmak anlamlı bir hedef olarak duruyor.

Nagehan Nur Uysal, İKV Uzman Yardımcısı

11) Birleşik Krallık İçin Zorlu Geçmesi Beklenen 2023 Yılı BK-AB İlişkileri için Bir Dönüm Noktası Olabilir mi?

2022 yılı içinde Muhafazakâr Parti iktidarında üç başbakan değiştiren BK’yi ve dolayısıyla yeni Başbakan Rishi Sunak’ı 2023 yılında bekleyen sorunlar oldukça büyük ve altından kalkması oldukça zor. 2023 yılında Birleşik Krallık’ta 6 Mayıs 2023 tarihinde gerçekleşecek Kral III. Charles’ın taht giyme töreninin yanı sıra ekonomik büyüme, enflasyon, hayat pahalılığı, enerji krizi, ulusal sağlık sistemi NHS’in durumu ve geleceğine ilişkin sorunlar, ulaşımdan sağlığa birçok alanda yaşanan grevler ile siyasi partilerin durumu ülke gündemini meşgul etmeye devam edecek. Seçimle gelmemiş bir Başbakan olan Sunak’ın kamuoyu araştırmalarında İşçi Partisi’nin oldukça gerisinde kalan Muhafazakâr Parti içindeki görüş ayrılıkları ve bölünmeleri aşarak ve eski Başbakan Boris Johnson’ın ve destekçilerinin siyasete geri dönme girişimlerine rağmen, Mayıs 2024’te gerçekleşmesi beklenen bir sonraki genel seçimlere kadar iktidarda kalabilmesinin, kalsa bile seçimleri kazanabilmesinin mümkün olup olmadığı tartışılan konuların başında geliyor. Bu açıdan bakıldığında, Sunak’ın grevleri yasaklamayı hedefleyen yasa tasarısını geçtiğimiz hafta içinde Parlamentoya sunmasının hükümetin yeni yıldaki ilk yanlışlarından sayılabileceği söylenebilir.

BK-AB ilişkilerine bakınca, üç yıl önce AB’den ayrılmasına ve Geçiş Dönemi’nin sona ermesinin üzerinden de iki yıl geçmesine rağmen BK-AB ilişkilerinin hâlâ Brexit’in gölgesinde olduğu ve Brexit kaynaklı sorunlardan tam anlamıyla kurtulamadığı görülüyor. Ancak son gelişmeler ışığında 2023 yılında birtakım olumlu adımlar atılması olası. Brexit ile ilgili daha pozitif bir tutum her iki tarafta da görülüyor. Yeni İrlanda Başbakanı Leo Varadkar’ın Brexit sürecinde her iki tarafın da yanlışlar yaptığı şeklindeki açıklaması bu yönde önemli bir adım. En son olarak da 9 Ocak’ta Brexit müzakerelerini yürüten AB Başkan Yardımcısı Maroš Šefcovic ve BK Dışişleri Bakanı James Cleverley ile Kuzey İrlanda’dan Sorumlu Devlet Bakanı Chris Heaton-Harris’in bir araya gelmesi sonucunda tarafların Hayırlı Cuma Anlaşması’nı, AB Tek Pazarı’nı ve BK iç pazarını korumayı hedefleyen yaklaşım konusunda anlaştıklarını belirtmeleri ilişkilerin olumlu bir platformda ilerleyeceğinin bir işareti olarak alınabilir. Her ne kadar tarafların Kuzey İrlanda Protokolü’ne ilişkin özellikle ABAD’ın rolü ve Britanya ile Kuzey İrlanda arasındaki ticarete konu olan ürünlerin sınır kontrolleri konusunda farklı yaklaşımlar bulunsa da 9 Ocak’ta yapılan görüşmede BK ile AB arasında ileriye dönük bir ilişkinin olumlu bir platformda ilerlemesinin ön şartı olarak görülen ticaret verilerinin paylaşılmasını öngören bir anlaşma yapılması kayda değer bir gelişme. İngiliz toprağı olan ve Kuzey İrlanda’dan sonra AB ile kara sınırı bulunan ikinci bölge olan Cebelitarık’ta Brexit sonrası ilişkileri düzenlemek üzere yapılan anlaşmanın tamamlanmak üzere olması ve Kuzey İrlanda Protokolü’ne ilişkin sorunların Hayırlı Cuma Anlaşması’nın 25’inci yılı olan 10 Nisan tarihine kadar çözümlenmesinin hedeflendiği açıklamaları Birleşik Krallık için zorlu geçmesi beklenen 2023 yılının BK-AB ilişkileri için bir dönüm noktası olabileceğine dair umutları artırıyor.

Türkiye ile BK arasında Brexit Anlaşması’nın ertesinde imzalanan ve 20 Nisan 2021’de yürürlüğe giren STA kapsamında öngörüldüğü şekilde iki yıl sonra hizmet sektörünü de içerecek şekilde genişletilip genişletilmeyeceği ve gerekli güncellemelerin yapılıp yapılmayacağı da 2023 yılı içinde BK2a ilşkin takip edilmesi gereken konular arasında yer alıyor.

Şehnaz Dölen, İKV Kıdemli Uzmanı

12) Küresel Ticaret, AB Ticaret Politikası ve Tedarik Zincirleri

COVID – 19 sonrası toparlanma süreci devam ederken 24 Şubat 2022 tarihinde patlak veren Rusya – Ukrayna savaşının ardından küresel ticareti de derinden etkileyecek çok ciddi gelişmeler yaşandı. Nitekim özellikle enerji fiyatlarındaki artış küresel enflasyonu tetikledi, devletler enflasyonla mücadele için sıkı para politikaları uygulamaya başladı ve birçok ülke faiz oranlarını arttırdı. Bütün bunların neticesinde ekonomilerde küresel anlamda bir yavaşlama süreci yaşandı.

2023 yılında da enflasyonun ve bu doğrultuda enflasyon ile mücadele eden ülkelerin faiz oranlarını arttırmaya devam etmesi bekleniyor. Bu da küresel ekonomideki yavaşlamanın küçülmeye dönme ihtimalini arttırıyor. Ekonomilerdeki faiz yükü ithalatı zayıflatıyor ve mal ticaretini azaltıyor. Dünya Ticaret Örgütünün (DTÖ), küresel ticaretin görünümüne ilişkin yayımladığı rapora göre ithalat talebindeki azalmadan dolayı 2023 yılında küresel mal ticareti yaklaşık %1 artacak. Ancak DTÖ’nün daha önceki raporlarında bu beklenti %3’ün üzerindeydi. Öte yandan 2023 yılında mal ticaretinde %0,2 daralma yaşanacağına dair öngörüler de bulunuyor. Bütün bunların neticesinde COVID – 19 sonrası küresel tedarik zincirlerinde yaşanan bozulmanın daha da derinleşmesi mümkün.

AB, 18 Şubat 2021 tarihinde, COVID-19 sonrasında ekonomik toparlanmayı sağlamayı, ikiz dönüşümü gerçekleştirmeyi ve Birliğin değerleri ile standartlarının daha iyi uygulanmasını amaçlayan ve açık stratejik özerklik kavramı üzerine inşa edilen yeni ticaret stratejisini duyurmuştu. Mevcut uluslararası konjonktürde büyük ölçüde Rusya’dan enerji ve Çin’den ucuz mal ithal etmeye dayanan politikasını sürdürebilmesi mümkün olmayan AB, kendisini doğrudan etkileyen Ukrayna savaşı ile daha stratejik bir ekonomik özerlik elde etme yolundaki adımlarını hızlandırdı. Bu doğrultuda küresel ticarette yaşanan sorunları ve değişen jeopolitik dengeleri göz önünde bulunduran AB, ticaret politikasında güvenilir ortaklar ile çeşitlendirilmiş yeni bir yaklaşım arayışına girdi. Bu doğrultuda AB’nin 2023 yılında ticaretini daha güvenilir ortaklarla geliştirmesi ve müzakere sürecinde olan STA’larını bu doğrultuda hızlandırması olası.

Ayrıca ticaret stratejisinde Birliğin çıkarlarını ve değerlerini koruma konusunda daha iddialı bir tavır alacağını ifade eden Komisyon, 8 Aralık 2022 tarihinde, kendisine ve Üye Devletlere ekonomik baskı yapan üçüncü ülkelere yaptırım uygulamak için daha fazla hareket alanı sağlayacak yeni ve güçlü bir ticaret aracı önermişti. Bu doğrultuda 2023 yılında AB’nin bu yeni aracını kullandığına şahit olabiliriz.

Ahmet Emre Usta, İKV Uzman Yardımcısı

13) G20’nin Yeni Dönem Başkanı Yeni Küresel Dev Hindistan

Endonezya’nın ev sahipliğinde ve 15-16 Kasım 2022 tarihlerinde düzenlenen 17’nci G20 Liderler Zirvesi’nin ardından, 1 Aralık 2022 itibarıyla G20 Dönem Başkanlığı, Hindistan’a geçti. Hindistan, 30 Kasım 2023 tarihine kadar bu görevi üstlenecek. Bu yılın teması, Sanskritçe’de “Dünya Tek Ailedir” anlamına gelen Vasudhaiva Kutumbakam olarak belirlendi. 2021 yılının üçüncü çeyreğinde gerçekleştirdiği sıçrama ve %8,5’luk büyüme oranıyla G20 ülkeleri içinde en fazla büyüyen ülke olan Hindistan’ın Başbakanı Narendra Modi, ülkesinin özgül üstyapısal koşullarında gerçekleşen gelişim trendini, ulusal kalkınma programlarını “halk hareketi” olarak nitelendiriyor.

G20, dünya nüfusunun üçte ikisine, küresel ticaretin %75’ine ve küresel GSYH’nin %85’ini elinde bulunduran ülkelerin üye olduğu, üretimden ticarete kadar olan tüm süreçlerin küresel güvenliğini ve güvenilirliğini sağlayan bir yapı olma misyonunu taşıyor. G20 dönem başkanlığı süresince Hindistan’ın piyasalarda etkileri hâlâ hissedilmekte olan COVID-19 salgını, devam etmesi beklenen Ukrayna savaşı ve resesyon beklentilerine karşı mücadeleyi koordine etmesi gerekecek. Bu nedenle 2023 yılı için altı öncelik belirlenmiş durumda:

-Dijital kamu malları ve dijital altyapı,

-İklim eylemi, iklim finansmanı ve teknolojik iş birlikleri,

-Temiz, sürdürülebilir ve kapsayıcı enerji dönüşümü,

-Sürdürülebilir kalkınma hedeflerinde hızlandırılmış ilerleme,

-Kadınların öncülüğünde kalkınma,

-Çok taraflı reformlar

Modi, dönem başkanlığı için kaleme aldığı “Bugünün Çağı Savaşla İlgili Olmamalı” başlıklı bildirisinde, G20’nin önceki dönem başkanlıklarında makroekonomik istikrar, küresel vergilendirme ve borç yükünün hafifletilmesi konularında önemli başarıların elde edildiğini, ancak artık daha ileri bir noktaya adım atılması gerektiğini belirtti. Bildiride yer alan bir diğer çarpıcı nokta ise insan zihninin koşullara göre şekillenmesinden hareketle, insanın tarih boyunca hep kıt kaynaklar için savaştığı ve bu nedenle de fikirlerin, ideolojilerin ve kimliklerin çatışma özneleri hâline geldiği ifadesi. Buna karşın Modi’ye göre salgın, terörizm ve iklim değişikliği gibi gündemlere karşı ancak birlikte hareket ederek çözüm bulunabilir.

Bu açıdan bakıldığında Hindistan, G20 Dönem Başkanlığı süresince, “küresel sorunlara karşı ortak eylem” fikrini örgütlemeye çalışacak gibi görünüyor. Nitekim Endonezya ile başlayan ve Brezilya ile son bulacak üçlü dönem başkanlığının ortasında yer alacak bu dönem süresince Kuzey ve Güney ülkeleri arasındaki farkların kapatılmaya çalışılacağı akıllara geliyor. Bu hedef, Hindistan’ın kalkınma atılımı için kritik bir önem arz ediyor. Her ne kadar Çin’in büyüme hızının düştüğü, Hindistan’ın ise büyüme ivmesini sürdürdüğü bilinse de, iki ülke arasındaki dış ticaret dengesinin açılmaya devam ettiğini hatırlatmak gerekiyor. 2021 yılında Hindistan’ın Çin’le olan ticaret açığı 64,5 milyar doları bulurken, henüz açıklanmayan 2022 verileri sonucunda bu farkın git gide artacağı tahmin ediliyor.

Tüm faktörler bir arada değerlendirildiğinde, Hindistan’ın Ukrayna savaşına karşı daha net bir tutum belirleyeceği ve jeopolitik olarak Rusya’dan uzaklaşacağı bir senaryo için dönem başkanlığı büyük bir sahne niteliği taşıyor. Öte yandan, dönem başkanlığında örgütleyeceği ticaret politikası hattı, Çin ithalatına bağımlılığını azaltmak isteyen ülkeler için de bir fırsat olarak değerlendirilebilir. Özetle, Hindistan’ın liderliğinde kalkınma gündemine öncelik verileceği ve daha aktif, daha dirençli ve daha kapsayıcı bir küresel ekonomik toparlanma rotasının takip edilmesi bekleniyor. Bizler de bu süreci hem Hindistan hakkında hazırlanacak analizler hem de 2023’teki G20 Zirvesi’nde alınacak kararlar ile takip edeceğiz.

Erdem Tekçi, İKV Uzman Yardımcısı

14) Çok Sayıda Seçimin Yapılacağı Bir Yıl: 2023

2022 yılını Rusya-Ukrayna Savaşı’nın sebep olduğu enerji, göç, güvenlik ve gıda krizi gibi sorunlarla geçiren Avrupa kıtasında 2023 yılında Finlandiya, Yunanistan, İspanya ve Polonya gibi birçok AB Üye Devleti ve Avrupa ülkesinde önemli seçimler meydana gelecek. Bu seçimlerin Birliğin ve kıtanın geleceği açısından önemli rol oynaması bekleniyor.

Yunanistan ilkbaharda seçimlere gidecek. Anketler Başbakan Kiriakos Miçotakis'in merkez sağ Yeni Demokrasi Partisi’nin en güçlü parti konumunu koruyacağını gösteriyor. Solcu Syriza Parti ikinci sırada yer alırken, onu sosyalist parti Pasok takip ediyor. Ancak 2019'daki seçimlerden farklı olarak Miçotakis’in, oylamadan sonra hükümet kurabilmek için bir koalisyon ortağına ihtiyaç duyacağı tahmin ediliyor.

Bir diğer AB üyesi Polonya’da seçimler ülkenin AB'deki yeri açısından son derece önemli olacak. Anketlere göre, 2015 yılından beri iktidar partisi olan Hukuk ve Adalet Partisi (PiS) önde gözüküyor. Polonya'da yargının, eğitim sisteminin ve AB ile ilişkilerin kaderi bu seçimlerin sonucuna ve muhalefet partilerinin alacağı oy oranına bağlı olacak.

İspanya’da ise parlamento seçimleri 10 Aralık 2023 tarihinde yapılacak. Muhafazakâr ve Hristiyan Demokrat Halk Partisi (PP) anketlerde önde yer alıyor ve seçimin favorisi olarak gösteriliyor. Ancak PP’nin sağ partilerden oluşan bir çoğunluk oluşturmak için aşırı sağ Vox'un desteğine ihtiyaç duyacağı öngörülüyor. PP-Vox hükümetinin, İtalya ve İsveç'ten sonra büyük bir Avrupa ülkesinde aşırı sağcı bir partinin yer aldığı üçüncü hükümet olması bekleniyor.

2004 yılında Birliğe üye olan Estonya, 5 Mart 2023 tarihinde seçimlere gidecek ve liberal Kaja Kallas'ın ülkeyi Avrupa Konseyi'nde başbakan olarak temsil etmeye devam edip etmeyeceğini belirleyecek. Mevcut anketler Kallas'ın kendi Reform Partisi'nin yanı sıra sosyal demokratlar ve merkez sağ Isamaa'dan oluşan parlamento çoğunluğunu kaybedebileceğini gösteriyor. 

2 Nisan 2023 tarihinde yapılacak Finlandiya parlamentosu seçimlerinde, iktidar partisi olan Finlandiya Sosyal Demokrat Partisi (SDP), 2021 yerel seçimlerindeki zaferinin ardından bu yana yapılan anketlerde merkez sağ Ulusal Koalisyon Partisi'nin (KOK) gerisinde kaldı. Aralık 2022 anketlerine göre de seçmenlerin %24’ü KOK’a oy verirken, %19'u ise SDP'ye oy vermeyi planlıyor.

Avrupa’daki bir diğer önemli seçim de İsviçre’de yapılacak. Ülkedeki seçimlerin 22 Ekim 2023 tarihinde yapılması planlanıyor. 2019 yılında yapılan son seçimlerde sağ popülist İsviçre Halk Partisi %25,6 oy oranı ile %16,8 alan Sosyal Demokratların önünde yer aldı. Seçimlerden beri oyunu en çok arttıran parti ise oy oranı %13,2’ye ulaşan Yeşiller oldu.

24 Şubat 2022’den beri Rusya işgali altında olan Ukrayna’da  seçimlerin 29 Ekim 2023 tarihinde yapılması planlanıyor. Rusya'nın açtığı savaştan sonra Cumhurbaşkanı Volodomir Zelenski parlamentonun onayıyla sıkıyönetim ilan etti. Bu nedenle seçimin planlandığı gibi yapılıp yapılamayacağı tam olarak bilinemiyor.

Zafer Can Dartan, İKV Uzman Yardımcısı

15) AB Ülkelerindeki Başkanlık Seçimleri: GKRY ve Çekya

2023 Şubat ayında yapılacak GKRY cumhurbaşkanlığı seçiminde 14 aday yer alacak. 5 Şubat 2023 tarihinde ilk turun gerçekleşeceği seçimde hiçbir aday çoğunluğu elde edemezse seçim ikinci tura kalacak ve ikinci seçim 12 Şubat 2023’te yapılacak. Seçimdeki en güçlü isimlerden biri Eski Dışişleri Bakanı Nikos Hristodulidis. Hristodulidis, eski bir DİSİ’li (Demokratik Seferberlik) ancak seçime bağımsız olarak giriyor. Öte yandan, ülkenin diğer büyük partilerinden olan DİKO (Demokrat Parti), EDEK ve DİPA tarafından destekleniyor. Hristodulidis’in ilk turda anketlere göre %40’a ulaşacağı düşünülüyor. Hristodulidis’i zorlayabilecek rakipleri arasında ise istifa ettiği Demokratik Seferberlik Partisi’nin cumhurbaşkanı adayı Averof Neophytou yer alıyor. Yapılan anketlerde Neophytou, Hristodulidis’in 10 puan gerisinde yer alıyor. Neophytou’yu takip eden bir diğer güçlü isim de AKEL (Emekçi Halkın İlerici Partisi) tarafından desteklenen bağımsız aday Andreas Mavroyiannis. Ön plana çıkan bu üç adayın ortak fikri GKRY’yi teknolojide ilerletmek ve AB içerisinde gözde ülke hâline getirmek.

Adaylar aynı zamanda, Kıbrıs sorununa çözüm odaklı yaklaşan ve barış görüşmelerinin yeniden başlaması için baskı yapan isimler olarak biliniyor ancak, henüz çözümle ilgili bir strateji öne sürülmüş değil. BM Genel Sekreteri’nin Kıbrıs Özel Temsilcisi Colin Stewart ise yeni isimlerin bu sorunu çözmek için bir fırsat olduğunu belirtti.

Öte yandan, GKRY’de daha önce gerçekleşen seçimlerde Kıbrıs sorununa çözüm bulunacağına dair öngörüler olsa da henüz bir çözüm bulunamadığı görülüyor. Dolayısıyla, bu üç isimden birisinin cumhurbaşkanlığı görevine başlamasının ardından Kıbrıs sorunu konusunda olumlu bir gelişme olup olmayacağıyla ilgili bir öngörüde bulunmak oldukça zor.

2023’ün seçim takviminde 13-14 Ocak 2023 tarihinde yapılacak Çekya’da başkanlık seçimi de yer alıyor. İlk turda salt çoğunluk sağlanamazsa 27-28 Ocak 2023 tarihinde ikinci tur yapılacak. 2013 ve 2018 yıllarında başkan olan Milos Zeman, iki dönemden fazla başkanlık yapamaması sebebiyle aday olmayacak.

Seçimdeki en güçlü adaylar Emekli General Petr Pavel, Eski Başbakan Andrej Babis ve Eski Üniversite Rektörü Danuse Nerudova. Yapılan anketlerde ismi geçen üç adayın da ilk turda %50’yi geçemeyeceği düşünülüyor.

Adaylardan Andrej Babis, AB yardımlarında yolsuzluk yaptığı ve mali çıkarlara zarar verdiği iddiasıyla suçlanmıştı. Babis, 2 milyon dolarlık yolsuzluk davasında kendisine yöneltilen suçlamaları kabul etmedi. Babis’in yolsuzluk davasında suçsuz bulunduğuna dair karar 13 Ocak’ta yapılacak olan ilk tur devlet başkanlığı seçimlerinden önce geldi.

Çekya’daki seçim, ülkenin Rusya-Ukrayna savaşının sınırlarına çok da uzak olmaması sebebiyle yaşadığı enerji ve ekonomik temelli sorunlara sahip olması açısından önemli. Çekya’nın zor bir dönemden geçilen bu süreci demokratik değerlerden uzaklaşmadan yürütebilecek bir isme ihtiyacı var.

Nagehan Nur Uysal, İKV Uzman Yardımcısı

Diğer Yazılar