AB Genişleme Gündemi: Moldova ve Ukrayna ile Müzakerelere Başlama Kararı Alındı
Brüksel’de haziran ayının başında gerçekleşen AP seçim sonuçlarının kurumsal ve siyasi yankıları hâlâ sürüyor olmasına rağmen, genişleme konusunun gündemden düşmediği görülüyor. Moldova ve Ukrayna ile müzakerelere başlanması kararı Aralık 2023 tarihli AB Devlet ve Hükümet Başkanları Zirvesi’nde gelmişti. 25 Haziran 2024 tarihinde ise Moldova ve Ukrayna ile ilk Hükümetlerarası Konferans gerçekleştirildi. Tamamlanması yıllar alacak müzakere sürecinde daha ziyade sembolik bir yer tutan bu Hükümetlerarası Konferans yine de uzun yıllar birlikte çalışacak Komisyonu ve aday ülkeleri bir araya getirmesi bakımından oldukça önemli bir adım olarak görülüyor. Gürcistan ise Moldova ve Ukrayna ile hemen hemen aynı zamanda çıkmış olduğu AB üyeliği yolculuğunda “yabancı ajan yasası” ve ilgili gelişmeler sonrasında geriye düşmüş gibi görünüyor.
6-9 Haziran 2024 tarihlerinde gerçekleşmiş olan AP seçimleri sonrasında AB, yeni dönemine hazırlanıyor. Seçimler sonrasında ortaya çıkan sonuçlarla parlamentodaki ağırlık merkezinin biraz daha sağa kaydığı gözle görülür bir gerçek. Bununla birlikte üst düzey pozisyonlarda da yeni isimler göreve başlayacak. Ursula von der Leyen Komisyon Başkanlığı için ikinci dönemine başlamaya hazırlanırken, AB Konseyi Başkanlığı’na eski Portekiz Başbakanı António Costa’nın, Dış İlişkiler ve Güvenlik Politikası Yüksek Temsilciliği görevine ise Estonya Başbakanı Kaja Kallas’ın gelmesi bekleniyor. Yeni dönemde kurumlar arasındaki etkileşimin ve uyumun ne derecede olacağı AB’nin genişleme dâhil olmak üzere atacağı her adımın sağlamlığı ve ivmesi bakımından belirleyici olacak.
AB’de kurumlar, seçimler sonrasında yeni döneme hazırlanırken 2024-2029 dönemi için AB yeni Stratejik Gündemi de 27 Haziran 2024 tarihinde AB Devlet ve Hükümet Başkanları Zirvesi’nde kabul edildi. Bu belgeye bakıldığında yeni dönem stratejisinin “özgür ve demokratik bir Avrupa”, “güçlü ve güvenli bir Avrupa” ve “müreffeh ve rekabetçi bir Avrupa” temelleri üzerine oturtulduğu görülüyor. Küresel sınamaların, çeşitlenen ve daha karmaşık bir hâle gelen tehditlerin karşısına daha bir ve bütün çıkmak isteyen AB, açıkladığı stratejik gündem ile genişlemeye de birkaç paragraf ayırıyor. Genişlemenin mevcut jeopolitik bağlamda barışa, güvenliğe, istikrara ve refaha yapılacak bir yatırım olduğunun altı çizilirken hem AB’nin hem de aday ülkelerin bu tarihi fırsatı en iyi şekilde değerlendirmeleri gerektiği, sürecin liyakate dayalı olarak yürütüleceği ve AB kurumlarının da daha geniş bir Avrupa için gerekli reformlara tabi tutulacağı vurgulanıyor.
Rusya-Ukrayna savaşı ve İsrail-Hamas arasındaki çatışmalarla birlikte küresel çatışma risklerinin de belki de hiç olmadığı kadar yakın olduğu, AP seçimlerinin getirdiği belirsizliklerin sürdüğü sırada AB kurumlarında yeni düzen yavaş yavaş ortaya çıkarken AB, genişleme konusunu geri plana atmak yerine ciddi ve somut adımlarla ele almayı sürdürüyor. Bu durum, genişleme politikasında Rusya-Ukrayna savaşı sonrasında ortaya çıkmış olan politika değişikliğinin net bir tezahürü olarak okunabilir.
Genişlemenin Politikası
Genişleme, bilhassa 2004 genişlemesinden edinilen tecrübe üzerine inşa edilen yeni yaklaşımla birlikte aşamalı, liyakati çok daha merkezi bir konuma yerleştiren, aday ülkelerin Birlik’e üye olmalarının öncesinde Birlik içerisindeki sorumluluklarını yerine getirecek uyumlu bir ortak olacaklarını bir nevi kanıtlamalarını isteyen zorlu bir sürece evrildi. Zira AB, 2004 genişlemesinin ardından Orta ve Doğu Avrupa ülkelerini bünyesine kattıktan sonra mevcut üyelerle yeni üyeler arasındaki ekonomik ve sosyal yapısal farklar sebebiyle ortak politikaları tam bir uyum içerisinde uygulama hususunda zorlu bir dönem geçirmişti. 2000’li yılların ortalarından 2020’li yıllara dek geçen süreçte “derinleşmenin genişlemeye kurban edilmemesi” fikri baskın geldi. AB, genişleme konusunda attığı her adımdan emin olmak, karşı tarafın da emin olduğundan emin olmak istedi. Bu durum ise yaklaşık 15 senedir gündemdeki yeri oldukça alt sıralara düşmüş bir genişleme politikasıyla sonuçlandı. “Batı Balkanlar” olarak tanımlanan ülke grubunun öncelendiği bu süreçte çok büyük bir mesafe kat edilebildiği söylenemez.
Rusya-Ukrayna savaşının Şubat 2022’de başlamasının ardından genişleme politikası farklı bir perspektifle ele alınmaya başlandı. Savaşın başlamasının hemen ardından 28 Şubat 2022’de Ukrayna, 3 Mart 2022’de ise Gürcistan ve Moldova AB’ye üyelik başvurusunda bulundu. Genişlemenin stratejik boyutunun daha fazla ön plana çıktığı bu süreçte AB, adaylık sürecini ve genişleme politikasını -yeniden- bir dış politika aracı olarak görmeye ve kullanmaya başladı. Küresel ayrılıkların ve “bir taraf olma” gerekliliğine ilişkin baskının ülkelerce iyiden iyiye hissedildiği bu uluslararası konjonktürde AB’yle yakınlaşmak ve üyelik yolunda mesafe katetmek, adaylık başvurusu yapan Gürcistan, Moldova ve Ukrayna için bir fırsat olarak telakki edildi. Nitekim, 24 Haziran 2022’de Moldova ve Ukrayna, 15 Aralık 2022’de Bosna-Hersek, 14 Aralık 2023’te ise Gürcistan aday ülke ilan edildi.
AB’nin yaklaşımındaki dönüşüm, attığı adımlar kadar söylemlere de yansıdı. Ağustos 2023’te Slovenya’da düzenlenen Bled Stratejik Forumu’na katılan AB Konseyi Başkanı Charles Michel, yeni genişleme için 2030 yılını işaret ederek, AB’nin de bu tarihe dek kendini 30+ üyeli bir Birlik’e hazırlaması gerektiğini ifade etmişti. 13 Eylül 2023’te gerçekleştirdiği Birliğin Durumu konuşmasında ise Avrupa Komisyonu Başkanı Ursula von der Leyen, genişlemeye dair eskimiş tartışmaların bir kenara bırakılmasını, genişleme ve derinleşmenin eş zamanlı gerçekleştirilebileceğini ifade etmişti. Bu minvalde AB’nin yapması gereken reformlar için Kurucu Antlaşmalar’da değişiklik yapılmasını da içeren tüm seçeneklerin ele alınacağını ancak genişlemeye uyum sağlama yolundaki reformlar için uzun süreler boyunca beklenmemesi gerektiğini vurgulamıştı. AB için 2000’li yıllardan hatırlanmak istenmeyen bir anı olarak kalan AB Anayasası sürecinin mental yorgunluğunun geride bırakıldığını ve genişleme için ihtiyaç duyulacak her adımın atılmasına hazır olunduğunu belirten bu konuşma, genişleme politikasının Brüksel’de kaygılarla ve endişelerle ele alınışından kısmi bir kopuşa işaret etmesi bakımından oldukça önemliydi. Ancak bu süreçte liyakate dayalılık kriterine verilen önemin azalmadığının her fırsatta vurgulandığını da unutmamak gerekiyor.
8 Kasım 2023 tarihinde yayımlanan AB Genişlemesine İlişkin Tebliğ, Moldova ve Ukrayna’nın sürdürmekte oldukları reform süreçlerine atıfta bulunarak, bu iki ülke ile üyelik müzakerelerinin başlatılmasını tavsiye etmişti. Aynı rapor, Gürcistan’a da reformlarda sağladığı ilerleme göz önünde bulundurularak adaylık statüsü verilmesini önermişti. Ukrayna’nın sürmekte olan savaşa rağmen Anayasa Mahkemesi ve yargı alanında, yolsuzlukla mücadelede, oligarkların etkisinin kırılmasında attığı adımların Komisyonca memnuniyetle karşılandığı belirtilmişti. Moldova’nın da yargı, oligarkların nüfuzunun azaltılması, örgütlü suçlarla mücadele, kamu yönetimi ve kamu alımları ve sivil toplum alanlarında sağladığı ilerlemelere dikkat çekilmişti. Gürcistan için de cinsiyet eşitliği, kadına karşı şiddetle ve organize suçla mücadele, oligarkların sistemdeki etkisinin azaltılması ve insan haklarında iyileşme sağlanması gibi konulardaki iyileşmelerin altı çizilmişti. Bu tavsiyeler doğrultusunda 14 Aralık 2023 tarihinde gerçekleşen AB Devlet ve Hükümet Başkanları Zirvesi’nde Moldova ve Ukrayna ile müzakerelere başlanması, Gürcistan’a da adaylık statüsü verilmesi kararlaştırıldı.
AB’nin genişlemeye yönelik atıyor olduğu adımlar son zamanlarda hızlanmış olsa da bu kararların hepsinin kolaylıkla alındığı da düşünülmemeli. En nihayetinde 27 üye ülkeden oluşan oldukça kompleks bir yönetişim mekanizmasına sahip ulusüstü bir yapı olan AB için fikir ayrılıkları ve uzlaşmazlıklar bir istisna olmaktan oldukça uzak. Genişleme gibi Birlik’i ekonomik, sosyal ve siyasi pek çok anlamda etkileyecek bir konuda da farklı düşüncelere çokça rastlanıyor. Örneğin, Aralık 2023’teki AB Devlet ve Hükümet Başkanları Zirvesi’nde Ukrayna ile müzakerelere başlanmasına ilişkin Zirve Kararı oylanırken, Ukrayna’nın AB üyeliğine sıcak bakmayan ve müzakerelere başlanmasına karşı çıkan Macaristan Başbakanı Viktor Orbán’ın oylama salonunu planlı bir şekilde terk etmesiyle ancak Ukrayna’ya ilişkin karar oy birliğiyle geçebilmişti. Bu önceden planlanmış “yapıcı çekimserlik”, bu karar için kurtarıcı olsa da genişleme gündeminin geleceğine dair soru işaretlerini de gün yüzüne çıkarmış oldu.
Macaristan, Ukrayna’daki yolsuzluk sorunundan ve ülkedeki Macar azınlığın haklarının korunmasına yönelik endişeleri nedeniyle Ukrayna’nın AB adaylığına sıcak bakmıyor. 1 Temmuz itibarıyla başlayan Macaristan AB Konseyi Dönem Başkanlığı süresince yaşanması AB yetkililerince daha da muhtemel görülen bu gibi fikirsel ayrılıkların Moldova’nın ve Ukrayna’nın adaylık süreçlerine olumsuz etkisinin kısıtlanması için müzakerelerin bu tarihten önce başlatılması için yoğun bir çaba sarf edildi.
Moldova ve Ukrayna ile İlk Hükümetlerarası Konferans
Avrupa Komisyonu, her iki ülke için de müzakere çerçeve belgelerinin son taslağını 12 Mart 2024 tarihinde kamuoyuyla ve AB kurumlarıyla paylaştı. 21 Haziran 2024’te ise müzakere çerçeve belgelerinin AB Konseyi tarafından kabul edilmesinin ardından ertesi hafta 25 Haziran 2024 günü, Macaristan AB Konseyi Dönem Başkanlığı’nın başlamasından beş gün; AB Devlet ve Hükümet Başkanları Zirvesi’nden iki gün önce her iki ülkeyle de ilk Hükümetlerarası Konferans gerçekleştirildi. Ukrayna delegasyonuna Avrupa Bütünleşmesinden Sorumlu Başbakan Yardımcısı Olga Stefanishyna, Moldova delegasyonuna ise Moldova Başbakanı Dorin Recean başkanlık etti.
Moldova ve Ukrayna’nın üyelik yolunda daha ziyade sembolik bir yer tutan bu ilk Hükümetlerarası Konferanslar yine de müzakerelerin resmen başlaması ve yıllarca sürmesi beklenen adaylık ve müzakere sürecinde birlikte çalışacak Komisyonu ve aday ülkeleri bir araya getirmesi bakımından oldukça önemli bir adım olarak görülüyor. Konferanslar öncesinde bir açıklama yayımlayan AB Konseyi Başkanı Charles Michel, tarihe bir güne tanıklık edildiğini, gelinen noktanın her iki ülkenin de olağanüstü çabalarıyla ve reform süreçlerine gösterdikleri adanmışlıkla mümkün olabildiğini, gerçekleştirilen bu ilk Hükümetlerarası Konferans’ın uzun müzakere sürecinde önemli bir kilometre taşı olduğunu ve AB’nin kurumlarıyla ve Üye Devletleriyle birlikte Moldova’ya ve Ukrayna’ya bu uzun yolda gereken tüm desteği sunmaya hazır olduğunu söyledi. 27 Haziran tarihindeki AB Devlet ve Hükümet Başkanları Zirvesi Kararları’nda da Moldova ve Ukrayna için müzakere çerçeve belgelerinin kabul edilmiş olmasından ve gerçekleştirilen ilk Hükümetlerarası Konferanslardan duyulan memnuniyete vurgu yapıldı ve iki ülkenin de AB yolculuğundaki reform çabalarının destekleneceği ifade edildi.
Ve Gürcistan
Moldova ve Ukrayna için hızlı bir şekilde ilerleyen süreçlerin yanında Gürcistan’a bakıldığında ülkenin çeşitli reformlarla birlikte olumlu gitme eğilimindeki AB adaylık sürecinin geçtiğimiz mayıs ayında Gürcistan Parlamentosu tarafından onaylanan “Yabancı Ajan Yasası” sebebiyle bir çıkmaza girdiği görülüyor. Yasada, mali kaynaklarının %20’sinden fazlasını yurt dışından sağlayan medya ve sivil toplum kuruluşlarına, bu durumu kamu otoriterine bildirmeleri zorunluluğu getirilmesi, bildirilmemesi hâlinde ise ciddi cezalar uygulanması öngörülüyor. Gürcü hükümet yetkililerince yasanın hedefi olarak ülkedeki sivil topluma yurt dışından sağlanan para akışı sürecinin şeffaflaştırılması ve ülkenin yabancı müdahalelerden korunması sunuluyor. Ülkede yasa teklifinin kabulüne karşı mayıs ayı boyunca pek çok protesto gösterisi de gerçekleşmişti.
27 Haziran 2024 tarihinde yayımlanan AB Devlet ve Hükümet Başkanları Zirvesi Kararları’nda AB üye ülkelerinin liderleri, Gürcistan’daki son gelişmelerden ötürü ciddi endişe duyulduğunu, kabul edilen yasa ile Gürcistan’ın bir AB aday ülkesi olarak Komisyon tarafından sunulan tavsiyelerin aksi yönünde hareket ettiğini belirterek Gürcistan’ın AB yolundaki ilerlemesine taş koyan ve katılım sürecini fiilen durma noktasına getiren bu yasayla ilgili atılan adımların geri alınması için Gürcistan hükümetine çağrıda bulundular. Sivil toplum temsilcilerine, siyasi liderlere, aktivistlere ve gazetecilere yönelik tehdit ve fiziki saldırıların önüne geçilmesi gerektiğinin ve sonbaharda gerçekleşecek seçimlerin özgür ve adil bir şekilde gerçekleşmesi için gereken önlemlerin alınmasının önemi de Zirve Kararları’nda kendine yer buldu. Gürcistan’a ilişkin son maddede ise AB liderleri, Gürcistan’ın toprak bütünlüğünden yana olduklarının altını çizerek Gürcistan’ın AB yolculuğunu desteklemeye hazır olduklarını tekraren dile getirdiklerini belirttiler.
Sonuç
Gürcistan, Moldova ve Ukrayna hemen hemen eş zamanlı olarak başladıkları AB yolculuklarında -en azından şimdilik- farklı hızlarda ilerliyorlar. Moldova ve Ukrayna için katılım sürecinin AB kurumlarınca ve birçok AB üye ülkesince jeopolitik sebepler ve dayanışma temelinde normalden daha hızlı bir şekilde yürütüldüğü görülüyor. Gürcistan içinse süreç -bu iki ülkeye kıyasla daha yavaş olsa da- açılan fırsat penceresi ve Brüksel’de genişlemeye ilişkin olumlu anlamda dönüşen anlayış dikkate alındığında katılım sürecinde önemli bir mesafe kat edebilmek için ciddi bir potansiyel vadediyor. Ancak son birkaç ayda yaşananlar ile Gürcistan için bu potansiyel, kaçırılan bir fırsata dönüşmeye başlamış izlenimi veriyor.
Moldova’nın ve Ukrayna’nın katılım süreçleri şu ana kadar dikkate değer bir ivme ile katılım müzakerelerine resmen başlanması ve ilk Hükümetlerarası Konferans’ın toplanması aşamasına kadar geldi. Bundan sonraki aşamada her iki ülke, Avrupa Komisyonuyla birlikte mevcut yasaların ve mevzuatların AB müktesebatıyla ne kadar uyumlu olduğunun tespitine yönelik tarama süreci yürütecekler. Bir ya da iki yıl sürmesi beklenen bu sürecin bu iki ülke için daha hızlı bir şekilde ilerletilmesi beklenirken, altı grup (cluster) altında ele alınan ve 35 fasıldan oluşan AB müktesebatına uyum için müzakerelerin ve reform çalışmalarının yapılması sürecine geçilmesi ise bir sonraki adımı oluşturacak. Avrupa Komisyonunun Komşuluk ve Genişlemeden Sorumlu Üyesi Olivér Várhelyi 25 Haziran 2024 tarihinde yapmış olduğu açıklamada, 2024-2029 Komisyonunun bir “genişleme Komisyonu” olacağını umduğunu ve yeni adayların Ekim 2029’da AB üyeliğine hazır olmaları gerektiğini dile getirmişti. Bu “yeni üyelerin” hangi ülkeler olacağı, hâlihazırda memnuniyetsizliklerini dile getiren Batı Balkan ülkelerinin yeni genişlemedeki muhtemel konumları, Gürcistan’ın mevcut durumda AB ile kötüye giden ilişkilerini tamir edip edemeyeceği ve tabii ki, birbirine olan bağlılıkları ve ihtiyaçları, artan küresel rekabet, çeşitlenen tehditler ve uluslararası güvensizlik ortamında daha da belirginleşen AB ve Türkiye’nin kuracakları ilişkinin ne yönde ve şekilde olacağı, yalnızca AB genişleme politikası için değil; AB ve adı geçen ülkelerin gelecekleri ve dünyadaki konumları için belirleyici olacak.
Tunç İbrahim Ceylan, İKV Uzman Yardımcısı