TÜRKİYE-AB GÜNDEMİ: Cumhurbaşkanı Erdoğan’ın Balkan Mesaisi: Sırbistan ve Arnavutluk Ziyaretleri

Cumhurbaşkanı Erdoğan’ın Balkan Mesaisi: Sırbistan ve Arnavutluk Ziyaretleri

Cumhurbaşkanı Recep Tayyip Erdoğan, 10-11 Ekim tarihinde iki Balkan ülkesi olan Arnavutluk ve Sırbistan’a resmî ziyaret gerçekleştirdi. Arnavutluk’a gerçekleştirdiği ziyarette çeşitli alanlarda üç adet anlaşma imzaladı ve yapılan ortak basın açıklamasında ticaret ve tarihsel bağların önemini belirtti. Arnavutluk’un ardından Sırbistan’a resmî ziyarette bulunan Cumhurbaşkanı Erdoğan, ikili ilişkilerde lokomotifin ekonomi ve ticaret olduğunun altını çizdi.

Balkanlar Türkiye’nin tarihsel ve kültürel ilişkileri açısından öneminin yanı sıra, ekonomik ve siyasi olarak da dış ilişkilerimizde önem taşıyan bir coğrafyayı oluşturuyor. Türkiye’nin bir bölgesel aktör olarak ağırlığını hissettirdiği Balkanlar, 360 derece dış politika vizyonunda da ayrıcalıklı bir konuma sahip. AB’nin Batı Balkanlar olarak adlandırdığı ülkeler grubu tıpkı Türkiye gibi AB adayı konumunda yer alıyor. Son olarak AB Arnavutluk ve Bosna Hersek ile de üyelik müzakerelerini başlatma kararı almıştı. AB’nin 2030 ve sonrasındaki dönemde Balkanları tümüyle içine alması olasılığı Türkiye’nin AB ile olan ilişkileri açısından da ciddi şekilde izlenmesi gereken bir olguyu meydana getiriyor. Ayrıca Türkiye’nin dış ilişkilerinde önemli yer tutan ve küresel siyasette ağırlıkları artan Rusya ve Çin gibi ülkelerin de ilgi duydukları bu coğrafyadaki ilişkileri derinleştirmek ve çeşitlendirmek hem bölge ülkeleri açısından hem de Türkiye için ortak fayda oluşturacak. Bu boyutlarıyla, Cumhurbaşkanı Recep Tayyip Erdoğan’ın 10-11 Ekim tarihlerinde iki Balkan ülkesine gerçekleştirdiği ziyaretler kritik öneme haiz. Cumhurbaşkanı Erdoğan bu turda önce Arnavutluk’ta ve ardından Sırbistan’da liderlerle görüşmeler gerçekleştirerek çeşitli anlaşmalara imza attı. Cumhurbaşkanı Erdoğan’ın bu ziyareti bölge ülkelerinin basınında genişçe yer buldu. Sırbistan’da gerçekleştirdiği "ikili görüşmemizde siyasi, askerî, ekonomik, ticari, turizm bunun yanında savunma sanayiine yönelik iş birliği çalışmalarımızı karşılıklı menfaat esasına dayalı olarak sürdürme kararını verdik” açıklaması özellikle dikkat çekti.

Cumhurbaşkanı Erdoğan’ın Arnavutluk Ziyareti

Cumhurbaşkanı Erdoğan 10 Ekim 2024 tarihinde resmî ziyaret gerçekleştirmek amacıyla Arnavutluk’a gitti. Cumhurbaşkanı Erdoğan’ın heyetinde Dışişleri Bakanı Hakan Fidan, Sanayi ve Teknoloji Bakanı Mehmet Fatih Kacır, Ticaret Bakanı Ömer Bolat, Gençlik ve Spor Bakanı Osman Aşkın Bak, Tarım ve Orman Bakanı İbrahim Yumaklı, Ulaştırma ve Altyapı Bakanı Abdulkadir Uraloğlu, Enerji ve Tabii Kaynaklar Bakanı Alparslan Bayraktar, Cumhurbaşkanlığı İletişim Başkanı Fahrettin Altun, Millî İstihbarat Teşkilâtı (MİT) Başkanı İbrahim Kalın ve Diyanet İşleri Başkanı Ali Erbaş vardı. Ayrıca eşi Emine Erdoğan kendisine eşlik edenler arasındaydı. Cumhurbaşkanı Erdoğan Tiran Uluslararası Rahibe Teresa Havalimanı'nda tören ile karşılandı ve ardından Arnavutluk Cumhurbaşkanı Bajram Begaj ile bir araya geldi. Daha sonra Arnavutluk Başbakanı Edi Rama ile bir araya gelen Cumhurbaşkanı Erdoğan, basına kapalı bir görüşme gerçekleştirdi. Bu görüşmenin ardından iki lider Yüksek Düzeyli İşbirliği Konseyi İkinci Toplantısı’na katıldı ve üç adet anlaşmaya imza attı.

Bu toplantının ardından gerçekleştirilen ortak basın açıklamasında Cumhurbaşkanı Erdoğan ticaret hacminin ilk aşamada 2 milyar düzeyine çıkarılması için çabaların sürdüğünden bahsetti. Tarım, yükseköğretim ile halkla ilişkiler ve iletişim alanlarında imzalanan üç anlaşmanın önemine değinen Cumhurbaşkanı Erdoğan, karşılıklı yatırımları yenilikçi sektörleri de içerecek şekilde genişletmek konusunda mutabık kalındığını ifade etti. NATO müttefiki Arnavutluk’un silahlı kuvvetlerinin askerî teçhizat ve eğitim alanlarındaki ihtiyaçlarının karşılanmasına destek verileceğini belirtti. Filistin’in görüşmede ele alınan konulardan biri olduğunu ekledi.

Başbakan Rama ise ikili ilişkilerde ticaret ve turizm alanlarının önemine değindi. 2024 yılının ilk sekiz ayında Arnavutluk'u ziyaret eden Türk vatandaşlarının sayısı %85 artığını, gelecek yıl daha da artacağına inandıklarını vurguladı. Konuşmasının devamında savunma sanayiinde iş birliğine değinen Başbakan Rama, Arnavutluk Cumhuriyeti'nin askerî sanayisinin güçlendirilmesinde yeni bir aşamanın teyit edilmesinden memnun olduklarını ifade etti. Ayrıca Arnavut ordusuna hatırı sayılır miktarda kamikaze dron hediye ettiği için Cumhurbaşkanı Erdoğan’ın hediyesini takdir ettiğini vurguladı. Filistin halkının kendi devletinde özgür yaşama hakkının inkâr edilemez olduğu konusunda Cumhurbaşkanı Erdoğan'la aynı değerlere sahip olduklarının altını çizdi.

Cumhurbaşkanı Erdoğan Arnavutluk ziyaretinde Türkiye'nin destek verdiği Balkanlar'ın en büyük camisi olan Namazgâh Camisi'nin açılışına katıldı. 2015 yılında temeli atılan Namazgâh Camisi'nin açılışında gerçekleştirdiği konuşmada Cumhurbaşkanı Erdoğan, Türkiye ve Arnavutluk arasındaki sıkı kardeşlik bağı ile kültürel ve sosyal ilişkilerin öneminden bahsetti. Fier’de inşa edilen Türkiye Arnavutluk Dostluk Hastanesi ve Laç'ta yapılan deprem konutlarını dayanışmanın en somut adımı olarak nitelendirdi.

Türkiye-Sırbistan İlişkilerinde “Altın Çağ”

Cumhurbaşkanı Recep Tayyip Erdoğan, 10 Ekim Perşembe günü akşamında Sırbistan’ın başkenti Belgrad’daki Nikola Tesla Havalimanı’na iniş yaparak resmî ziyaretinin ikinci ayağına başladı. Cumhurbaşkanı Erdoğan’ın heyetini Dışişleri Bakanı Hakan Fidan, Enerji ve Tabii Kaynaklar Bakanı Alparslan Bayraktar, Sanayi ve Teknoloji Bakanı Mehmet Fatih Kacır, Ticaret Bakanı Ömer Bolat, Ulaştırma ve Altyapı Bakanı Abdulkadir Uraloğlu, MİT Başkanı İbrahim Kalın ve Cumhurbaşkanı Dış Politika ve Güvenlik Başdanışmanı Akif Çağatay Kılıç oluşturuyordu. Belgrad’da kendisini Sırbistan Cumhurbaşkanı Aleksandar Vucic karşıladı. Cumhurbaşkanı Erdoğan’ın rotasını oluşturan caddelerin Sırp ve Türk bayrakları ile süslenmesinin yanında, ertesi gün Cumhurbaşkanı Erdoğan’ın Cumhurbaşkanı Vucic tarafından ağırlanacağı Sırbistan Sarayı’na da Türk bayrakları asılmıştı. Erdoğan ve Vucic görüşme öncesi resmî tören ve yedi pare top atışı ile karşılandı.

Cumhurbaşkanı Erdoğan ve Cumhurbaşkanı Vucic ikili görüşme gerçekleştirdi ve Türkiye-Sırbistan Yüksek Düzeyli İşbirliği Konseyi Dördüncü Toplantısı’na katıldı. Anlaşmaların imza töreninin ardından ortak basın toplantısı düzenledi. Daha sonra Sırbistan-Türkiye İş Forumu’na katıldılar ve taşımacılık, altyapı, enerji, turizm, finans ve tekstil sektörlerinden temsilciler ile bir araya geldi.

Erdoğan ikili görüşme ve Yüksek Düzeyli İşbirliği Konseyi’nin ardından gerçekleştirilen ortak basın toplantısında iki sene sonra Belgrad’da olmaktan memnuniyet duyduğunu belirterek konuşmasına başladı ve 11 adet anlaşmanın imzalandığını belirtti. Balkanlar, Orta Doğu ve Ukrayna özelinde küresel ve bölgesel meseleler hakkında görüş alışverişinde bulunduklarını vurguladıktan sonra, Cumhurbaşkanı Vucic’in de ifade ettiği gibi ilişkilerin altın çağ yaşadığını ifade etti.

Türkiye ve Sırbistan arasındaki ikili iş birliğinin lokomotifini ekonomi ve ticaretin oluşturduğunu belirten Erdoğan, ticaret hacminin iki yıl üst üste 2 milyar doları aştığını ekledi. Beş milyar dolarlık ortak hedefe ulaşmak için müşterek adımlar atıldığını belirttikten sonra 2022 yılında Sırbistan’dan gelen rekor sayıda turist sayısının bu sene sonunda aşılabileceğini tahmin ettiklerini ifade etti. Sırbistan’daki yatırımlarının 12 yılda 1 milyon dolardan 405 milyon dolara çıktığını ve Türk şirketlerinin Sırbistan'da yaklaşık 9 bin 600 kişiye istihdam sağladığını vurguladı. Özellikle inşaat sektörüne değinen Cumhurbaşkanı Erdoğan, Türk müteahhitlerinin üstlendikleri 95 projeyle 1 milyar dolarlık iş hacmine ulaştığını belirterek inşaat sektöründe 10 bini aşkın işçinin çalışarak Sırbistan'a katkı sunmaya devam ettiğini ekledi.

Konuşmasının devamında Cumhurbaşkanı Erdoğan, gerçekleştirilen görüşmede küresel çatışmalardan bahsedildiğini belirtti. Vucic ile görüşmesinde Balkanlarda huzur ve istikrarın önemli olduğunu vurguladığını, Bosna Hersek'in siyasi kırılganlığının geride bırakılmasının ve Sırbistan’ın yapıcı tavrının öneminden bahsettiğini ifade etti. Ukrayna’nın toprak bütünlüğüne olan desteğin önemli olduğunun ve kalıcı barışı yönelik gayretleri sürdürme kararlılığında olduklarının altını çizdi. Filistin ve Lübnan konusunun da görüşmede ele alındığını belirten Cumhurbaşkanı Erdoğan, uluslararası toplumun İsrail’e doğru mesajları vermesi gerektiğinin altını çizerek Filistin’i tanımayan ülkelere tanıma çağrısında bulundu.

Cumhurbaşkanı Vucic gerçekleştirdiği açıklamada iki ülkenin AB sürecine değinildiğini belirterek ekonomik ilişkilerin iyi gittiğine vurgu yaptı. Cumhurbaşkanı Erdoğan’ın ticaret hacmi konusunda 5 milyar avro hedef koyduğundan bahsederek, yılın ilk sekiz ayında iki milyar avronun aşıldığını söyledi. Savunma alanında daha yakın iş birliği kurmak istediklerini belirten lider, Türkiye’nin Balkanlar'da en büyük güce ve role sahip ülke olduğunu ifade etti.

Sırbistan ile Savunma Sanayiinde İş Birliği

Liderler basın açıklamasının devamında basın mensuplarının sorularına yanı verdi. İki ülkenin Balkanlar'daki istikrara katkısına yönelik hangi somut adımları atacağı sorusuna cevap olarak Cumhurbaşkanı Erdoğan "Bizler, Türkiye ve şu anda Sırbistan olarak el ele bir adım atmalıyız ama bu adım barışın korunmasını temine dayalı bir savunma sanayiinin aramızda teşkilidir" dedi. Sırbistan ve Türkiye’nin imkânları olduğunu vurgulayarak bunların en iyi şekilde değerlendirileceğini belirtti. Savunma sanayiinde iş birliğine yönelik "Türk insansız hava araçlarının satın alınmasını da içeriyor mu? Yoksa başka türden bir iş birliği mi?" sorusu soruldu. Cumhurbaşkanı Erdoğan ise Türkiye’nin insansız hava araçlarındaki imkânlarına değinerek yetkililere görev verildiğini, çalışmalar yapıldıktan sonra peyderpey adımların atılacağını ifade etti. Cumhurbaşkanı Vucic ise söz aldığında Türk savunma sanayiinin, Sırbistan’dan daha güçlü olduğunu belirtti. Ancak Sırbistan’ın ihmal edilmemesi gerektiğini vurgulayarak iş birliği için alanın var olduğunu ifade etti. Savaşla ilgilenmediklerinin altını çizen Vucic, caydırıcı güce sahip olmaları gerektiğini söyledi.

Sırbistan-Türkiye İş Forumu

Ziyaretin devamında gerçekleştirilen Sırbistan-Türkiye İş Forumu, DEİK ve Sırbistan Ticaret ve Sanayi Odası’nın organizasyonu ile gerçekleşti. Cumhurbaşkanı Erdoğan yaptığı açıklamada Sırbistan’da ekonominin yükselişe geçtiğine ve Türkiye’nin takip ettiğine değindi. Sırbistan'da Türk sermayeli yaklaşık 850 yatırımcı olduğunu ve bu şirketlerin ürettiği katma değer son 12 yılda 1 milyon dolardan 405 milyon dolar seviyesine ulaştığını söyledi. 20’den fazla fabrika olduğunu vurgulayan Cumhurbaşkanı Erdoğan, Halkbank’ın faaliyetlerinin Türkiye’nin Sırbistan ekonomisinin geleceğine güveni gösterdiğini ekledi.

Cumhurbaşkanı Vucic ise açıklamasında açacakları tren hattı ile İstanbul’a biraz daha yaklaşacaklarını ifade etti. Sırbistan'ın ev sahipliğinde düzenlenecek EXPO 2027 için Türk firmalarından yardım alacaklarını vurguladı.

Değerlendirme

Türkiye’nin genel olarak Balkan ülkeleri ile olan ilişkileri yumuşak güç, kamu diplomasisi ve ticari diplomasi gibi uluslararası ilişkiler kavramları ile açıklanıyor. Cumhurbaşkanı Erdoğan’ın Balkanlar mesaisinin ilk kısmını oluşturan Arnavutluk ziyaretinde yumuşak gücün, tarihsel bağların ve kimliğin etkisini görmek mümkün. Ticaret, basın açıklamasının önemli başlıklarından biri olsa da Türkiye’nin Arnavutluk’ta gerçekleştirdiği faaliyetlerin iki lider tarafından vurgulandığı da görülüyor.

Geçtiğimiz günlerde AB ile müzakerelerde ilk faslı açan Arnavutluk ile Türkiye’nin ilişkilerini takip etmenin önemli olduğu görülüyor. Sağ popülizmin Avrupa’da artış gösterdiği göz önünde bulundurulduğu zaman, iyi ilişkiler geliştirilen Arnavutluk’un gelecekte Türkiye’nin AB ile ilişkilerinde olumlu bir etki sağlaması mümkün.

Cumhurbaşkanı Erdoğan gerçekleştirdiği bu ziyaretin ikinci adımında Sırbistan’a giderek ikili ilişkileri “altın çağ” olarak nitelendirdi. Bu ziyaret ele alınarak Türkiye ve Sırbistan ilişkileri incelendiği zaman ekonomi ve savunma sanayii alanlarındaki gelişmeler dikkat çekiyor. Bu sebeple Türkiye ve Sırbistan ilişkilerini karşılıklı ekonomik bağlar, ticari diplomasi ve ortak çıkarlar bağlamında okumak mümkün.

Ekonomi ve ticaret yönü analiz edildiğinde ilk olarak Sırbistan ekonomisinin ağırlıklı olarak ihracata bağlı olduğunu ifade etmek gerekiyor. Ancak Sırbistan’ın AB üyeliğine aday olması, ticaretin artış göstermesi ve yatırım imkânlarının Türkiye için fırsat olduğu görülüyor. Sırbistan ithalatında 2015’te Türkiye’nin payı %3,2 iken, 2022’de %5,3 olarak karşımıza çıkıyor. Türkiye’nin Sırbistan ile olan ticaretinde net ihracatçı olduğu, Türkiye’nin Sırbistan ile dış ticaretinde 2023 yılında 1 milyar 551 milyon dolar ihracat, 669 milyon ithalat olduğu görülüyor. Türkiye’nin Sırbistan’a ihracatının artış gösterdiği sektörler ise makinalar, demir çelik, otomotiv, plastikler, demir çelikten eşya ve elektrikli cihazlar.

Savunma sanayii alanında ise Türkiye ve Sırbistan arasında daha önce iş birliği yapılması gündem olmuştu. 2020 yılında Cumhurbaşkanı Vucic açıklama yaparak Türkiye’den İHA satın almayı planladıklarını açıklamıştı. 2023 yılında ise Türkiye’nin Kosova’ya İHA satışı yapmasının ardından Vucic, İHA almaktan vazgeçtiklerini duyurmuştu. Bu sebeple Cumhurbaşkanı Erdoğan’ın son ziyaretinde savunma sanayiinde iş birliğine vurgu yapılmasının önemli bir adım olduğu görülüyor.