Birleşmiş Milletler 80 Yaşında: “Birlikte Daha İyi”

BM 80’inci Genel Kurulu, “Birlikte Daha İyi: Barış, Kalkınma ve İnsan Hakları için 80 Yıl ve Ötesi” temasıyla, Gazze’deki insani kriz, Rusya-Ukrayna Savaşı, BM’nin reform ihtiyacı ile finansman sorunları ve iklim değişikliği gibi acil küresel sorunların gölgesinde başladı. Genel oturumlar ve ilk tartışmaların ardından Genel Kurul’un en üst düzey bölümü olan ve Devlet ve Hükûmet Başkanlarının Genel Kurul’a hitap ettiği yüksek düzeyli hafta ise 23-29 Eylül 2025 tarihleri arasında gerçekleşti. Açılışta Genel Kurul Başkanı Annalena Baerbock, dayanışma çağrısı yaparken BM Genel Sekreteri António Guterres dünyadaki tabloyu “cezasızlık, eşitsizlik ve umursamazlık üçgeni” olarak tanımladı.

Genel Kurul’un Yoğun Takvimi

Açılışı takiben, 18 Eylül’de düzenlenen BM Güvenlik Konseyi’nin 10.000’inci toplantısında, Gazze’de “derhal, koşulsuz ve kalıcı bir ateşkes” çağrısı yapan karar tasarısı oylamaya sunuldu. Karara 14 üye “evet” derken ABD’den veto geldi. Çatışmaların başladığı Ekim 2023’ten bu yana Gazze’deki can kaybının 65 bini aştığı bildirilirken bu karar, Gazze’de ateşkes çağrılarını içeren tasarılara ABD’nin altıncı vetosu olarak kayda geçti.

22 Eylül’de ise BM’nin 80’inci kuruluş yıl dönümünü anmak için yüksek seviyeli bir toplantı düzenlendi. Bu oturumda, BM’nin geleceği ve çok taraflı sistemin reformu konuları ele alındı. Aynı gün, Fransa ve Suudi Arabistan’ın eş başkanlığında Filistin sorununa iki devletli çözüm bulmaya yönelik bir konferans da düzenlendi. Fransa, Birleşik Krallık, Kanada, Avustralya ve Portekiz’in de aralarında olduğu 10 ülke Filistin’i tanıdığını açıkladı. Bunlara ek olarak, kadın ve kız çocuklarının haklarında ilerleme sağlamak amacıyla kabul edilen Pekin Bildiri’sinin 30’uncu yılı kapsamında Pekin+30 Eylem Gündemi ele alındı. 24 Eylül’de ise liderler küresel iklim krizinin hızını ve boyutunu değerlendirmek ve Ulusal Katkı Beyanlarını (NDC) açıklamak üzere İklim Zirvesi’nde bir araya geldiler. 25 Eylül’de de yapay zekânın kapsayıcı ve hesap verebilir bir yönetişim çerçevesini tartışmak üzere ayrı bir zirve daha gerçekleştirildi.

Genel Tartışma Bölümüne Liderler Damga Vurdu

Genel Tartışma bölümünün en dikkat çekici konuşmalarından birini Cumhurbaşkanı Recep Tayyip Erdoğan gerçekleştirdi. Cumhurbaşkanı Erdoğan, Gazze’deki insani krize dikkat çekerek, “İnsanlık tarihi böyle bir vahşet görmedi” dedi. BM ve uluslararası toplumu, Filistin halkının yanında durmaya ve adaletin sağlanması için daha etkin adımlar atmaya çağırdı.

ABD Başkanı Donald Trump ise BM’yi etkisiz ve bürokratik olmakla eleştirerek kurumun yalnızca “söz üretip fiili sonuç doğurmadığını” öne sürdü. Başkan Trump, Gazze’de ateşkes çağrısı yapmasına rağmen Hamas’ın bu önerileri reddettiğini iddia etti ve ABD’nin rolünü “barışı dayatan değil, teşvik eden” bir aktör olarak tanımlamaya çalıştı. Trump ayrıca Rusya’ya karşı da sert mesajlar verdi. Rusya’yı “kâğıttan kaplan” olarak niteleyerek, Ukrayna’nın işgal altındaki topraklarını geri alabileceğini söyledi. Bu söylemler, Trump’ın şimdiye kadar bu savaşa ilişkin politikalarında ciddi bir değişim sinyali verdiği şeklinde değerlendirildi. Konuşmasında iklim krizine de değinen Trump, iklim değişikliğini “büyük bir dolandırıcılık” olarak nitelendirerek gelişmiş ekonomilerin bu politikalarla zarar gördüğünü savundu.

Fransa Cumhurbaşkanı Emmanuel Macron’un çok taraflılığı savunarak “güçlülerin hayatta kalması” anlayışının reddedilmesi gerektiğini savunması bir diğer dikkat çekici konuşma olurken, İsrail Başbakanı Binyamin Netanyahu’nun kürsüye çıkarken onlarca diplomat tarafından protesto edilmesi de Genel Kurul’un önemli anlarından biri olarak kaydedildi. 77 ülke tarafından protesto edilen Netanyahu, konuşmasını oldukça boş bir salona karşı gerçekleştirdi.

Genel Kurul kapsamındaki diğer önemli gelişme ise Suriye Geçici Devlet Başkanı Ahmed Şara’nın 1967’den bu yana BM Genel Kurulu toplantılarına katılan ilk Suriye lideri olarak bir konuşma gerçekleştirmesi oldu. Ek olarak, Ukrayna Devlet Başkanı Zelenskiyy ve Şara arasında ilk yüz yüze görüşme gerçekleşti ve liderler iki ülke arasında kopan diplomatik ilişkilerin yeniden tesis edilmesi konusunda anlaşmaya vardı.

Bir önceki dönemde olduğu gibi, reform çağrıları bu Genel Kurul’da da yoğun şekilde dile getirildi. Liderler özellikle BM Güvenlik Konseyi’nin yapısına, veto yetkisine ve karar alma mekanizmalarının meşruiyetine odaklandı.

Değerlendirme

BM 80’inci Genel Kurulu, kuruluşunun 80’inci yıl dönümünü kutlarken, aynı zamanda çok taraflılığın kırılganlığını ve uluslararası sistemin mevcut sınırlarını gözler önüne seren kritik bir platform olarak öne çıktı. Gazze’deki kriz, Rusya-Ukrayna Savaşı, iklim değişikliği ve göç gibi küresel meseleler, liderlerin kendi ulusal çıkarlarını merkeze alan söylemleriyle bir araya gelerek, uluslararası iş birliğinin ne kadar kırılgan ve aynı zamanda vazgeçilmez olduğunu gösterdi. “Birlikte Daha İyi” teması, çok taraflı iş birliğinin önemini güçlü bir sembolizmle öne çıkarırken, sahadaki uygulamaların nasıl hayata geçirileceği hâlâ belirsizliğini koruyor.